Nghiệm pháp VIA và VILI trong soi cổ tử cung: hướng dẫn thực hành

VIA là nghiệm pháp quan sát cổ tử cung sau khi bôi acid acetic, VILI là nghiệm pháp quan sát sau khi bôi dung dịch Lugol. Hai nghiệm pháp thường được làm nối tiếp trong cùng buổi soi cổ tử cung để khoanh vùng tổn thương và chọn vị trí bấm sinh thiết, đồng thời là công cụ sàng lọc ở nơi nguồn lực hạn chế.

VIA và VILI là gì?

VIA (visual inspection with acetic acid) và VILI (visual inspection with Lugol iodine) là hai nghiệm pháp bôi dung dịch lên cổ tử cung rồi đọc phản ứng màu của biểu mô. Cả hai không cần máy xét nghiệm, không cần phòng giải phẫu bệnh, và cho kết quả ngay trong lần khám.

Trong soi cổ tử cung, hai nghiệm pháp này là bước bắt buộc để chuyển từ quan sát hình thái sang khoanh vùng tổn thương. Tổ chức Y tế Thế giới mô tả quy trình xử trí tổn thương tiền ung thư gồm việc khám cổ tử cung sau khi bôi acid acetic, có hoặc không kèm phóng đại, nhằm định vị tổn thương và quyết định phương pháp điều trị phù hợp.

Trước khi đi vào cách đọc, cần phân định rạch ròi: nghiệm pháp quan sát là công cụ khoanh vùng, không phải công cụ chẩn đoán. Chẩn đoán xác định vẫn thuộc về mô bệnh học. Bài soi cổ tử cung là gì trình bày đầy đủ vị trí của bước soi trong quy trình tầm soát.

Nguyên lý nghiệm pháp acid acetic (VIA)

Acid acetic nồng độ 3–5% gây đông vón thuận nghịch protein nội bào và protein nhân. Biểu mô bất thường có tỷ lệ nhân trên bào tương cao và mật độ protein nhân lớn hơn biểu mô lát trưởng thành bình thường, nên sau khi bôi acid acetic sẽ phản xạ ánh sáng mạnh hơn và hiện lên màu trắng đục — gọi là vùng trắng acetic.

Kết quả được coi là dương tính khi xuất hiện vùng trắng acetic rõ, bờ sắc, nằm sát ranh giới lát – trụ hoặc trong vùng chuyển tiếp. Bốn đặc điểm cần đọc và ghi lại là: mức độ đậm của màu trắng, tốc độ xuất hiện và biến mất, tính chất bờ tổn thương, và vị trí so với vùng chuyển tiếp.

Điểm yếu cố hữu của VIA là dương tính giả. Viêm cổ tử cung, biểu mô chuyển sản non, mô tái tạo sau thủ thuật đều có thể bắt màu trắng. Đây là lý do giá trị dự báo dương của nghiệm pháp thấp: trong phân tích gộp của IARC trên nhóm 26 nghiên cứu thực hiện ở phụ nữ không triệu chứng, VIA đạt độ nhạy 80% và độ đặc hiệu 92%, nhưng giá trị dự báo dương chỉ 10%.

Nguyên lý nghiệm pháp Lugol (VILI)

Dung dịch Lugol chứa iod, bắt màu với glycogen. Biểu mô lát trưởng thành bình thường giàu glycogen nên sau khi bôi Lugol sẽ chuyển màu nâu sẫm hoặc gần đen, đồng đều. Ngược lại, biểu mô trụ, biểu mô chuyển sản non và biểu mô loạn sản đều nghèo glycogen, nên không bắt màu và để lại vùng vàng nghệ nổi bật trên nền nâu.

Kết quả dương tính khi xuất hiện vùng không bắt màu iod, bờ rõ, dày, nằm trong vùng chuyển tiếp. Ưu điểm lớn nhất của VILI là tương phản màu mạnh, giúp ranh giới tổn thương dễ nhận hơn so với vùng trắng acetic vốn nhiều mức độ trung gian. Nhược điểm là biểu mô trụ và vùng chuyển sản sinh lý cũng không bắt màu, nên người đọc phải phân biệt được đâu là vùng sinh lý.

So sánh VIA và VILI

Nhóm tác giả của phân tích gộp trên kết luận VIA, VILI, và cả việc phối hợp song song hai nghiệm pháp, đều có thể là lựa chọn tốt cho sàng lọc ung thư cổ tử cung ở nơi nguồn lực hạn chế. Cũng cần lưu ý cả hai nghiệm pháp đều có tính không đồng nhất rõ rệt giữa các nghiên cứu, nghĩa là kết quả thực tế phụ thuộc nhiều vào đào tạo và bối cảnh áp dụng.

Vai trò trong bối cảnh nguồn lực hạn chế theo khuyến cáo WHO

Hướng dẫn WHO về sàng lọc và điều trị tổn thương tiền ung thư cổ tử cung, ấn bản lần 2 năm 2021, gồm 23 khuyến cáo và 7 tuyên bố thực hành tốt, trong đó có những thay đổi quan trọng về cách tiếp cận sàng lọc. WHO nêu rõ điều trị tổn thương tiền ung thư có thể được cung cấp ngay trong lần khám sàng lọc theo hướng "sàng lọc rồi điều trị", hoặc sau một xét nghiệm thứ hai theo hướng "sàng lọc, phân tầng rồi điều trị".

Tổng quan của IARC về xử trí tổn thương tiền ung thư cũng ghi nhận: ở những nơi khó tổ chức dịch vụ soi cổ tử cung và giải phẫu bệnh, thuật toán đơn giản gồm sàng lọc bằng VIA và điều trị phá hủy ngay cho phụ nữ có VIA dương tính đã được WHO khuyến cáo; chiến lược này vừa hiệu quả trong dự phòng tổn thương độ cao về sau, vừa bảo đảm tỷ lệ tuân thủ điều trị cao.

Tại Việt Nam, một nghiên cứu cộng đồng trên 1.034 phụ nữ tuổi sinh đẻ ở Thừa Thiên Huế ghi nhận VIA đạt độ nhạy 88,8% nhưng độ đặc hiệu chỉ 43,8% với ngưỡng CIN2+, trong khi phiến đồ Pap đạt độ nhạy 58,0% và độ đặc hiệu 85,2%. Nhóm tác giả kết luận VIA cho độ nhạy cao nhưng độ chính xác còn hạn chế, và khuyến nghị phối hợp nhiều xét nghiệm để tăng hiệu quả sàng lọc ở cộng đồng.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo chuyên môn, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Chỉ định, chống chỉ định và phác đồ cụ thể do bác sĩ chuyên khoa quyết định trên từng người bệnh.

Yêu cầu về nguồn sáng và độ phóng đại của thiết bị

Cả VIA và VILI đều là nghiệm pháp đọc bằng mắt, nên chất lượng ánh sáng và khả năng phóng đại tác động trực tiếp lên kết quả. Ba yêu cầu kỹ thuật cần đặt ra khi trang bị thiết bị cho phòng soi:

• Nguồn sáng đủ mạnh và ổn định màu. Sắc độ trắng acetic có nhiều mức trung gian; ánh sáng yếu hoặc lệch nhiệt độ màu làm mất khả năng phân biệt vùng trắng mỏng với vùng trắng dày, dẫn tới bỏ sót hoặc đọc quá mức. Nguồn sáng cũng cần giữ nguyên cường độ trong suốt buổi soi để so sánh được giữa hai nghiệm pháp.
• Dải phóng đại đủ rộng. Mức phóng đại thấp dùng để định vị tổng thể và đánh giá diện tổn thương so với cổ ngoài; mức cao dùng để đọc bờ tổn thương và hình thái mạch máu. Thiết bị chỉ có một mức phóng đại cố định buộc người đọc phải chọn giữa hai nhu cầu này.
• Bộ lọc màu và khả năng lưu hình. Bộ lọc đỏ hoặc xanh giúp làm nổi mạch máu — yếu tố phân biệt biến đổi nhẹ với biến đổi nặng. Khả năng chụp và lưu ảnh cho phép đối chiếu giữa lần soi trước và sau điều trị.

Trong danh mục máy soi cổ tử cung của Huê Lợi, máy soi cổ tử cung Full HD SW-304 đáp ứng cả ba nhóm yêu cầu trên: nguồn sáng LED tròn từ 2200 lx, phóng đại tổng 216 lần gồm 18x quang học kết hợp 12x kỹ thuật số, cân bằng trắng tự động, chế độ lọc đỏ, cảm biến Sony CCD 1/4 inch 1.300.000 pixel, khoảng lấy nét 200–500mm và trường nhìn từ 2,5 đến 320mm. Máy có màn hình LCD trên thân camera, xuất đồng thời ra máy tính và màn hình ngoài, kèm bộ USB Capture và phần mềm quản lý dữ liệu để lưu hồ sơ hình ảnh. Giá niêm yết 14.500.000đ, bảo hành 12 tháng chính hãng.

Khi mô bệnh học xác nhận tổn thương tiền ung thư đủ điều kiện điều trị bảo tồn, hướng xử trí phổ biến được phân tích trong bài áp lạnh cổ tử cung là gì. Trường hợp hình ảnh chỉ là lộ tuyến sinh lý, phần lớn không cần can thiệp — xem bài điều trị viêm lộ tuyến bằng phương pháp nào. Cần tư vấn cấu hình phòng soi theo danh mục kỹ thuật của cơ sở, gọi 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

VIA và VILI có thay thế được soi cổ tử cung không?

Không. VIA và VILI là nghiệm pháp quan sát, có thể làm bằng mắt thường ở tuyến cơ sở. Soi cổ tử cung là bước đánh giá chuyên sâu dưới phóng đại, kèm sinh thiết định hướng, nên không thể thay thế bằng nghiệm pháp quan sát đơn thuần.

Độ nhạy của VIA và VILI khác nhau bao nhiêu?

Trong phân tích gộp năm 2015 trên 29 nghiên cứu VIA và 19 nghiên cứu VILI, độ nhạy phát hiện CIN2+ của VIA là 73,2% và của VILI là 88,1%; độ đặc hiệu lần lượt 86,7% và 85,9%.

Vì sao kết quả VIA giữa các nghiên cứu chênh nhau nhiều?

Vì nghiệm pháp phụ thuộc người đọc và bối cảnh. Các phân tích gộp đều ghi nhận tính không đồng nhất rõ rệt về độ nhạy và độ đặc hiệu, một phần do khác biệt về tiêu chuẩn vàng dùng để khẳng định bệnh.

Máy soi cổ tử cung có bắt buộc khi làm VIA và VILI không?

Không bắt buộc về mặt kỹ thuật, vì WHO chấp nhận quan sát bằng mắt thường ở nơi nguồn lực hạn chế. Nhưng nguồn sáng mạnh, phóng đại và bộ lọc màu giúp đọc chính xác hơn và cho phép lưu hình ảnh để đối chiếu.

Nguồn sáng của máy soi cần đạt mức nào?

Không có ngưỡng lux thống nhất trong các hướng dẫn được trích ở bài này. Về nguyên tắc, nguồn sáng phải đủ mạnh, ổn định màu và không đổi cường độ trong suốt buổi soi, vì sắc độ trắng acetic là căn cứ đọc chính.

VIA dương tính thì xử trí tiếp thế nào?

Tùy năng lực cơ sở. Nơi có soi cổ tử cung và giải phẫu bệnh thì chuyển soi kèm sinh thiết định hướng. Nơi khó tổ chức hai dịch vụ này, WHO chấp nhận phác đồ sàng lọc rồi điều trị phá hủy tổn thương đủ điều kiện.

Tài liệu tham khảo

1. Qiao L, Li B, Long M và cộng sự. Accuracy of visual inspection with acetic acid and with Lugol's iodine for cervical cancer screening: Meta-analysis. J Obstet Gynaecol Res. 2015;41(9):1313–1325. PMID: 26014371.
2. Sauvaget C, Fayette JM, Muwonge R và cộng sự. Accuracy of visual inspection with acetic acid for cervical cancer screening. Int J Gynaecol Obstet. 2011;113(1):14–24. PMID: 21257169.
3. Huy NVQ, Tam LM, Tram NVQ và cộng sự. The value of visual inspection with acetic acid and Pap smear in cervical cancer screening program in low resource settings — A population-based study. Gynecol Oncol Rep. 2018;24:18–20. PMID: 29527550.
4. Basu P, Taghavi K, Hu SY và cộng sự. Management of cervical premalignant lesions. Curr Probl Cancer. 2018;42(2):129–136. PMID: 29428790.
5. World Health Organization. WHO guideline for screening and treatment of cervical pre-cancer lesions for cervical cancer prevention, ấn bản lần 2, 2021.
6. World Health Organization. Cervical cancer — Fact sheet, cập nhật 03/07/2026.