Điện não đồ là gì và EEG phát hiện được bệnh gì?

Điện não đồ là gì? Đây là kỹ thuật ghi lại hoạt động điện của vỏ não bằng các điện cực gắn trên da đầu, không xâm lấn và không dùng tia X. Bản ghi giúp thầy thuốc đánh giá cơn co giật, rối loạn ý thức, bệnh não do chuyển hóa hoặc nhiễm trùng và một số rối loạn giấc ngủ.

Điện não đồ là gì và máy ghi lại tín hiệu nào

EEG (electroencephalography — ghi hoạt động điện của não) đo những hiệu điện thế rất nhỏ sinh ra khi các tế bào thần kinh vỏ não hoạt động đồng bộ. Điện cực trên da đầu chỉ nhận tín hiệu chứ không phát dòng điện vào cơ thể. Tín hiệu được khuếch đại, lọc nhiễu rồi hiển thị thành đường sóng theo thời gian.

Hai điện cực ghép với nhau tạo thành một đạo trình. Số kênh ghi đồng thời quyết định theo dõi được bao nhiêu đạo trình cùng lúc — đây là lý do phòng khám hay cân nhắc giữa máy 24 cần và máy 32 cần.

Hệ thống 10–20 quốc tế: điện cực được đặt ở đâu

Hệ thống 10–20 quốc tế chia khoảng cách giữa các mốc giải phẫu của hộp sọ theo tỷ lệ 10% và 20%, nhờ vậy hai kỹ thuật viên khác nhau vẫn đặt điện cực vào cùng một vị trí. Ký hiệu gồm một chữ cái chỉ vùng não kèm chữ số chỉ bên: số lẻ ở bán cầu trái, số chẵn ở bán cầu phải, chữ z ở đường giữa.

Bố trí kinh điển gồm 19 điện cực ghi trên da đầu, cộng điện cực tham chiếu và điện cực đất. Hướng dẫn tối thiểu về ghi điện não của IFCN (Liên đoàn Quốc tế Sinh lý học Thần kinh Lâm sàng) và ILAE (Liên đoàn Chống động kinh Quốc tế) đề nghị dùng bố trí 25 điện cực của IFCN khi điều kiện cho phép: thêm sáu điện cực dưới thái dương, giúp phát hiện phóng điện dạng động kinh tốt hơn.

Các dải sóng điện não cơ bản

Người đọc nhìn nhịp nền, tính đối xứng hai bán cầu và phản ứng khi mở, nhắm mắt trước khi tìm đồ hình bất thường.

Điện não đồ phát hiện được bệnh gì

Đây là thăm dò chức năng: nó mô tả cách não hoạt động chứ không chụp hình cấu trúc não. Vì vậy điện não mạnh nhất ở nhóm bệnh có rối loạn hoạt động điện.

• Động kinh: tìm phóng điện dạng động kinh giữa cơn, định hướng vị trí khởi phát, theo dõi đáp ứng điều trị.
• Phân biệt cơn co giật: tách cơn động kinh với ngất do tim mạch và cơn tâm lý không động kinh.
• Bệnh não chuyển hóa và nhiễm độc: suy gan, suy thận, rối loạn điện giải, ngộ độc thuốc.
• Nhiễm trùng thần kinh trung ương: hỗ trợ định hướng viêm não.
• Rối loạn ý thức và hôn mê: phát hiện trạng thái động kinh không co giật.
• Rối loạn giấc ngủ: thành phần bắt buộc trong đa ký giấc ngủ.
• Hỗ trợ quy trình xác định chết não theo quy định chuyên môn.

Cần nói thẳng: điện não đồ không phải xét nghiệm sàng lọc cho mọi cơn đau đầu, và bản ghi bình thường không loại trừ động kinh. Nghiên cứu trên tạp chí Neurology cho thấy khoảng 19% người bệnh có phóng điện dạng động kinh chỉ bộc lộ bất thường sau 30 phút ghi đầu.

Quy trình đo điện não đồ diễn ra thế nào

Quy trình ghi điện não nằm trong Hướng dẫn quy trình kỹ thuật Nội khoa chuyên ngành Thần kinh ban hành kèm Quyết định 3154/QĐ-BYT của Bộ Y tế. Các bước tại phòng đo gồm:

1. Giải thích cho người bệnh, kiểm tra da đầu và thuốc đang dùng.
2. Đánh dấu vị trí theo hệ thống 10–20, làm sạch da, gắn điện cực bằng gel dẫn điện, kiểm tra trở kháng trước khi ghi.
3. Ghi ở trạng thái thức yên tĩnh, xen kẽ nhắm mắt và mở mắt; hướng dẫn quốc tế đề nghị tối thiểu 20 phút bản ghi đạt yêu cầu kỹ thuật.
4. Làm nghiệm pháp hoạt hóa khi có chỉ định: tăng thông khí và kích thích ánh sáng ngắt quãng.
5. Chú thích sự kiện quan sát được lên bản ghi và trả kết quả kèm phần đọc của thầy thuốc.

Đo điện não đồ có hại không?

Kỹ thuật này không dùng tia X và không phát dòng điện vào người bệnh, điện cực chỉ ghi tín hiệu. Khó chịu thường gặp là gel dính tóc. Không có chống chỉ định tuyệt đối với việc ghi điện não.

Tăng thông khí có thể gây chóng mặt và tê đầu chi thoáng qua. Kích thích ánh sáng ngắt quãng có thể khởi phát cơn ở người nhạy cảm ánh sáng — vừa là mục đích chẩn đoán vừa là rủi ro cần kiểm soát. Vì vậy hai nghiệm pháp chỉ làm khi có chỉ định, có nhân viên y tế theo dõi và dừng ngay khi có đáp ứng bất thường.

Đo điện não cho trẻ em cần lưu ý gì

Phần lớn trẻ đo được ở trạng thái thức hoặc ngủ tự nhiên. Cơ sở thường hẹn đo đúng giờ ngủ của trẻ, hoặc để trẻ thiếu ngủ có kiểm soát trước buổi đo. Việc dùng thuốc tạo giấc ngủ do bác sĩ quyết định, không phải bước thường quy.

Ba lưu ý hay bị bỏ qua: sóng nền của trẻ thay đổi theo lứa tuổi nên phải đọc theo chuẩn tuổi; mũ và cỡ điện cực phải khớp vòng đầu vì mũ rộng làm trở kháng tăng; phòng đo cần yên tĩnh và kỹ thuật viên phải chú thích rõ cử động của trẻ lên bản ghi.

Chọn máy điện não cho cơ sở khám chữa bệnh

Ba thứ quyết định chất lượng bản ghi ở phòng đo mới: số kênh đủ cho bố trí điện cực dự kiến, bộ điện cực và mũ đúng cỡ, phần mềm xem lại được theo nhiều kiểu ghép đạo trình. Cơ sở tham khảo danh mục máy điện não, trong đó có máy điện não Contec KT88-2400 loại 24 cần cho nhu cầu ghi thường quy và máy điện não Contec KT88-3200 loại 32 cần khi cần thêm kênh đa ký. Máy điện não thuộc nhóm thiết bị thăm dò chức năng và nằm trong danh mục công bố đủ điều kiện mua bán thiết bị y tế loại B, C, D của công ty.

Câu hỏi thường gặp

Đo điện não đồ có hại không?

Kỹ thuật này không dùng tia X và không phát dòng điện vào người bệnh, điện cực chỉ ghi tín hiệu. Khó chịu thường gặp là gel dính tóc. Riêng nghiệm pháp tăng thông khí và kích thích ánh sáng cần được theo dõi.

Đo điện não cho trẻ em có cần dùng thuốc an thần không?

Phần lớn trẻ đo được ở trạng thái thức hoặc ngủ tự nhiên. Cơ sở thường hẹn đo đúng giờ ngủ của trẻ. Việc dùng thuốc tạo giấc ngủ do bác sĩ quyết định, không phải thường quy.

Đo điện não đồ mất bao lâu?

Hướng dẫn quốc tế đề nghị ghi tối thiểu 20 phút đạt yêu cầu kỹ thuật, chưa kể thời gian gắn điện cực. Bản ghi kéo dài hơn hoặc ghi trong giấc ngủ giúp tăng khả năng bắt được bất thường.

Điện não đồ bình thường có loại trừ được động kinh không?

Không. Một bản ghi bình thường chỉ nói rằng không ghi được bất thường trong khoảng thời gian đó. Chẩn đoán động kinh dựa vào bệnh sử, mô tả cơn và thăm khám, điện não là bằng chứng hỗ trợ.

Trước khi đo điện não đồ cần chuẩn bị gì?

Gội sạch tóc, không bôi keo, dầu hay gel tạo kiểu. Ăn uống bình thường, tránh cà phê trước buổi đo. Chỉ ngừng thuốc khi bác sĩ yêu cầu và mang theo đơn thuốc đang dùng.

Kết luận

Điện não đồ là thăm dò chức năng an toàn, không xâm lấn, có giá trị cao trong đánh giá động kinh và bệnh não; kết quả chỉ đáng tin khi điện cực đặt đúng hệ thống 10–20, bản ghi đủ thời lượng và người đọc có chuyên môn. Đội ngũ tư vấn của Huê Lợi Medical hỗ trợ chọn cấu hình phòng đo theo lượng bệnh và định hướng chuyên khoa. Gọi 0942.337.117 hoặc 0981.455.977 trong giờ làm việc 8h00–17h30 tất cả các ngày trong tuần.

Tài liệu tham khảo

• Peltola ME và cộng sự. Routine and sleep EEG: Minimum recording standards of the International Federation of Clinical Neurophysiology and the International League Against Epilepsy. Epilepsia. https://doi.org/10.1111/epi.17448
• International League Against Epilepsy. Joint ILAE and IFCN minimum standards for recording routine and sleep EEG. https://www.ilae.org/files/dmfile/eeg-minimum-standards.pdf
• Bộ Y tế. Hướng dẫn quy trình kỹ thuật Nội khoa, chuyên ngành Thần kinh (ban hành kèm Quyết định 3154/QĐ-BYT). Xem toàn văn quyết định
• Burkholder DB và cộng sự. Routine vs extended outpatient EEG for the detection of interictal epileptiform discharges. Neurology. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26984946/
• International League Against Epilepsy. Methodology of photic stimulation revisited. Hướng dẫn kích thích ánh sáng ngắt quãng