Tư thế nằm đúng cho bệnh nhân tai biến: ba tư thế nền tảng

Đặt đúng tư thế nằm là việc người nhà cần làm ngay từ những ngày đầu sau tai biến, khi người bệnh còn phải nằm tại giường. Ba tư thế nền tảng gồm nằm ngửa, nằm nghiêng sang bên liệt và nằm nghiêng sang bên lành, kết hợp kê gối đúng vị trí và lăn trở đều đặn để hạn chế loét tỳ đè cùng co rút khớp.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi thực hiện cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương, thao tác trực tiếp trên người bệnh liệt nửa người qua đủ ba tư thế.

Phần nằm ngửa quay cận cảnh vị trí gối kê dưới vai và hông bên liệt, cách giữ khớp gối hơi gập và giữ cổ chân ở tư thế trung tính. Phần nằm nghiêng sang bên liệt cho thấy cách đưa vai bên liệt ra trước để khớp vai không bị đè ép. Phần nằm nghiêng sang bên lành minh họa cách dùng gối đỡ cả tay liệt lẫn chân liệt để nửa người bên liệt không đổ sập xuống mặt giường.

Ai cần được đặt tư thế nằm và khi nào chưa nên lăn trở?

Hướng dẫn này dành cho người nhà và người chăm sóc bệnh nhân tai biến mạch máu não còn nằm tại giường, tương ứng hai chặng đầu trong lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo 5 giai đoạn: người bệnh liệt nửa người, chưa tự xoay trở hoặc chỉ xoay trở được một phần. Nguyên tắc tương tự cũng áp dụng cho người sau chấn thương sọ não và người phải nằm lâu vì bệnh khác.

Chưa nên tự lăn trở tại nhà khi người bệnh còn trong giai đoạn cấp, mạch và huyết áp chưa ổn định, đang thở máy hoặc đang được theo dõi tích cực. Cũng chưa nên tự làm khi chưa loại trừ gãy xương hay tổn thương cột sống cổ, khi vết mổ sọ hoặc ống dẫn lưu chưa cho phép đổi tư thế, hoặc khi người bệnh đau nhiều mỗi lần bị di chuyển.

Lần đầu tiên nên được bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn trực tiếp ngay tại giường bệnh. Sau đó người nhà lặp lại đúng cách đã được chỉ dẫn và báo lại nếu thấy người bệnh khó chịu ở tư thế nào.

Các bước đặt tư thế nằm và lăn trở cho người bệnh

1. Chuẩn bị giường và gối. Trải ga phẳng, khô, không gấp nếp. Chuẩn bị sẵn vài chiếc gối mềm có độ dày khác nhau để kê thân, kê tay và kê chân. Hạ thanh chắn phía mình đứng, kéo giường ra xa tường nếu cần chỗ xoay.
2. Báo trước và mời người bệnh cùng làm. Nói rõ sắp đổi sang tư thế nào, đứng ở phía bên liệt khi giao tiếp để khuyến khích người bệnh chú ý sang nửa người đó, và để họ dùng phần cơ thể còn vận động được góp sức.
3. Tư thế nằm ngửa. Đầu kê gối vừa phải, cổ ở tư thế trung tính. Vai và hông bên liệt kê gối mềm nâng nhẹ để không tụt ra sau. Cánh tay bên liệt đặt trên gối, hơi dạng khỏi thân, bàn tay cao hơn khuỷu nhằm hạn chế phù nề. Khớp gối bên liệt kê gối mỏng để hơi gập, tránh để chân xoay đổ ra ngoài. Cổ chân giữ gần vuông góc với cẳng chân.
4. Nằm nghiêng sang bên liệt. Đưa vai bên liệt ra trước, cánh tay duỗi hướng ra xa thân, lòng bàn tay ngửa; không để trọng lượng cơ thể đè trực tiếp lên khớp vai. Thân mình hơi ngả ra sau, có gối chèn sau lưng. Chân liệt duỗi háng và hơi gập gối; chân lành gập háng, gập gối, đặt lên gối phía trước.
5. Nằm nghiêng sang bên lành. Thân mình gần vuông góc với mặt giường, có gối chèn sau lưng. Vai và tay bên lành để tự do. Tay liệt đặt trên gối phía trước, vai đưa ra trước, khuỷu duỗi nhẹ. Chân liệt gập háng và gối, kê trọn trên gối dài để không đè lên chân lành.
6. Lăn trở luân phiên. Xoay vòng qua ba tư thế thay vì để người bệnh nằm mãi một kiểu. Khi lăn, đỡ vai và hông cùng lúc hoặc dùng tấm lót kéo dưới thân, tuyệt đối không nắm kéo tay bên liệt.
7. Kiểm tra lại sau mỗi lần đổi tư thế. Nhìn các điểm tỳ đè: gót chân, mắt cá, hông, xương cùng, bả vai, vành tai. Vuốt phẳng ga giường, kiểm tra ống thông không bị đè, rồi hỏi người bệnh có chỗ nào tê hay khó chịu.

Sai lầm thường gặp khi đặt tư thế và lăn trở

Sai lầm hay gặp nhất là kéo tay bên liệt để lăn trở. Khớp vai bên liệt thường yếu và lỏng lẻo, một cú kéo giật có thể gây đau vai kéo dài, khiến người bệnh sợ và không hợp tác ở những buổi sau. Các lỗi khác: kê gối quá cao dưới gáy làm gập cổ, để bàn chân bên liệt rủ tự do nhiều giờ, kẹp tay liệt giữa thân và mặt giường khi nằm nghiêng, ga giường nhăn hoặc ẩm, và thói quen chỉ tiếp cận người bệnh từ phía bên lành.

Bảng dưới đây liệt kê các dấu hiệu buộc phải dừng thao tác ngay và cách xử trí tương ứng.

Thiết bị hỗ trợ chăm sóc người bệnh nằm tại giường

Thiết bị không thay thế việc chăm sóc và không phải phương tiện điều trị bệnh. Vai trò của chúng là giúp người nhà đổi tư thế, di chuyển người bệnh an toàn và đỡ tốn sức hơn.

Nhóm giường bệnh đa năng cho phép nâng hạ đầu giường, nghiêng trái phải bằng tay quay hoặc mô-tơ, nhờ đó người nhà thay đổi điểm tỳ đè mà không phải bê vác nhiều lần trong ngày. Khi người bệnh bắt đầu rời giường trong thời gian ngắn, xe lăn tích hợp tính năng giường nằm cao cấp có thể ngả gần phẳng rồi dựng dần, giúp chuyển từ nằm sang ngồi theo từng nấc thay vì ngồi dậy đột ngột.

Với người bệnh nặng cân hoặc khi chỉ có một người chăm sóc, xe lăn hai cánh nâng hạ bệnh nhân có hai cánh mở ra hai bên và cơ cấu nâng hạ, hỗ trợ đưa người bệnh từ giường sang xe mà người nhà không phải nhấc bổng. Để được tư vấn theo cân nặng và diện tích phòng, liên hệ 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu nên lăn trở cho bệnh nhân tai biến một lần?

Mốc thường được nhắc trong chăm sóc phòng loét là khoảng mỗi hai giờ, kể cả ban đêm. Đây là con số tham khảo; khoảng cách thực tế do điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên điều chỉnh theo tình trạng da và loại đệm đang dùng.

Có nên cho người bệnh nằm nghiêng sang bên liệt không?

Có. Đây là một trong ba tư thế cơ bản, giúp tăng cảm nhận cho nửa người bên liệt. Điều kiện là đưa vai bên liệt ra trước và không để trọng lượng cơ thể đè trực tiếp lên khớp vai.

Kê gối thế nào để hạn chế co rút khớp cho người liệt nửa người?

Nguyên tắc là giữ khớp ở tư thế trung tính hoặc hơi gập thay vì duỗi cứng kéo dài: gối mỏng dưới khớp gối bên liệt, gối đỡ cẳng tay để bàn tay cao hơn khuỷu, cổ chân giữ gần vuông góc với cẳng chân.

Nằm đúng tư thế có giúp người bệnh đi lại trở lại không?

Đặt tư thế đúng là bước nền, hạn chế loét tỳ đè, co rút và đau vai — những biến chứng làm gián đoạn tập luyện về sau. Mức hồi phục vận động còn phụ thuộc tổn thương não, bệnh nền và quá trình tập.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.