Bài tập cho bệnh nhân Parkinson

Bệnh Parkinson làm động tác chậm dần, biên độ nhỏ lại, cơ cứng và thăng bằng kém đi. Nhóm bài tập dưới đây hướng tới việc giữ lại biên độ vận động, cải thiện dáng đi và giảm nguy cơ ngã cho người bệnh còn tự đi lại được, tập song song với thuốc và theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thần kinh cùng kỹ thuật viên phục hồi chức năng.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi thực hiện cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Người hướng dẫn làm mẫu các nhóm động tác đặc trưng của phục hồi chức năng Parkinson: khởi động và xoay thân mình, nhóm bài biên độ lớn, bài chuyển trọng tâm, tập dáng đi theo nhịp đếm và vạch kẻ trên sàn, cách quay người theo vòng cung rộng cùng nhóm bài thăng bằng. Phần cuối video hướng dẫn cách thoát khỏi tình trạng bàn chân như dính sàn. Bạn nên xem trọn video để nắm nhịp điệu và biên độ động tác.

Bài tập Parkinson dành cho ai và nên bắt đầu từ giai đoạn nào

Chương trình tập phù hợp với người bệnh Parkinson còn tự đi lại được hoặc đi có trợ giúp, đang gặp các vấn đề như bước ngắn và lê chân, khó khởi động bước đi, quay người loạng choạng. Quan điểm chung hiện nay là bắt đầu tập sớm từ giai đoạn triệu chứng còn nhẹ, thay vì chờ tới khi đi lại đã khó khăn.

Cần trao đổi với bác sĩ trước khi tập nếu người bệnh đã ngã nhiều lần gần đây, có tụt huyết áp tư thế rõ, sa sút trí tuệ khiến không làm theo được hiệu lệnh, hoặc bệnh tim mạch chưa ổn định. Người bệnh giai đoạn nặng, phụ thuộc xe lăn, cần chương trình riêng thiên về vận động thụ động và phòng biến chứng do bất động.

Các bước tập biên độ lớn và tập dáng đi theo tín hiệu nhịp

Nguyên tắc xuyên suốt là làm mọi động tác to hơn và rõ nhịp hơn mức người bệnh tự thấy là đủ, đồng thời mượn tín hiệu bên ngoài để khởi động và duy trì bước đi.

1. Chọn thời điểm và chỗ tập. Ưu tiên lúc thuốc đang có tác dụng tốt, không gian rộng, sàn phẳng và không trơn, có ghế vững cùng thanh vịn gần đó và có người nhà quan sát.
2. Khởi động thân mình. Ngồi thẳng, xoay hai vai, xoay thân sang hai bên, vươn hai tay lên cao rồi hạ xuống để làm mềm phần thân vốn hay cứng và ít xoay.
3. Tập biên độ lớn cho chi trên. Vươn tay hết tầm ra trước, lên cao và sang ngang, kèm đếm to theo mỗi động tác, cố ý làm rộng hơn mức thấy là cần thiết.
4. Tập chuyển trọng tâm. Đứng hai chân rộng bằng vai, dồn trọng lượng sang chân trái rồi chân phải, sau đó ra trước và ra sau trong biên độ an toàn. Đây cũng là kỹ thuật thoát khỏi đông cứng bước đi.
5. Tập dáng đi theo tín hiệu nhịp. Đi theo tiếng đếm đều, nhịp nhạc hoặc tiếng vỗ tay, mỗi bước một nhịp, tự nhắc bằng khẩu lệnh ngắn như bước dài, gót chạm đất trước. Có thể dán vạch màu cách đều trên sàn để bước qua từng vạch.
6. Tập quay người. Quay theo hình vòng cung rộng, chân bước liên tục thay vì xoay tại chỗ trên một trục, để giảm nguy cơ mất thăng bằng khi đổi hướng.
7. Xử trí đông cứng bước đi. Khi bàn chân như dính xuống sàn, dừng lại, đứng thẳng người, chuyển trọng tâm sang hai bên vài lần rồi bước qua một vạch trên sàn theo nhịp đếm. Tuyệt đối không cố kéo thân người đi trước bàn chân.
8. Tập thăng bằng và chuyển tư thế. Đứng chân trước chân sau cạnh thanh vịn, tập đứng lên khỏi ghế bằng cách chồm người ra trước rồi đẩy chân, lên xuống bậc thang có tay vịn khi đã vững.
9. Tập việc tay tinh tế. Viết chữ to trên giấy kẻ ô, cài mở cúc áo, xoay nắp chai — phần dễ bị bỏ quên nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới sinh hoạt.

Số lần lặp và thời lượng chỉ là mức tham khảo phổ biến; kỹ thuật viên sẽ điều chỉnh theo giai đoạn bệnh, đáp ứng thuốc và nguy cơ ngã của từng người.

Đông cứng bước đi và nguy cơ ngã: dấu hiệu phải dừng buổi tập

Ngã là biến chứng đáng ngại nhất khi tập tại nhà, thường xảy ra lúc quay người, lúc bắt đầu bước hoặc khi vừa đứng lên. Ba sai lầm hay gặp là tập lúc thuốc đã hết tác dụng, tập một mình ở nơi không có điểm vịn, và cố vượt qua cơn đông cứng bằng cách chồm người về trước. Người nhà cũng không nên kéo tay người bệnh khi họ đang khựng lại. Bảng dưới đây tóm tắt dấu hiệu cần dừng buổi tập ngay và hướng xử trí.

Thiết bị hỗ trợ tập dáng đi và thăng bằng cho người Parkinson

Thiết bị ở đây chỉ hỗ trợ tập luyện và tạo điểm tựa an toàn. Khung song song tập đi cho phép tập bước dài theo nhịp mà vẫn có hai tay vịn chắc chắn, phù hợp giai đoạn mới tập lại dáng đi. Khi đã vững hơn, Cầu thang tập đi giúp tập lên xuống bậc, một tình huống sinh hoạt thật mà người bệnh Parkinson hay né tránh.

Những ngày người bệnh mệt hoặc thời tiết xấu, Xe đạp tập phục hồi chức năng giúp duy trì vận động chi dưới tại chỗ. Các lựa chọn khác nằm trong nhóm dụng cụ tập cho người tai biến. Cần tư vấn theo tình trạng cụ thể, bạn có thể gọi 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

Người bệnh Parkinson nên tập vào lúc nào trong ngày?

Nên chọn lúc thuốc đang phát huy tác dụng tốt, khi vận động dễ hơn và ít cứng cơ. Ghi lại giờ tập cùng cảm nhận để bác sĩ có căn cứ điều chỉnh.

Vì sao bài tập Parkinson nhấn mạnh biên độ lớn?

Người bệnh thường thấy động tác của mình lớn hơn thực tế nên bước ngắn dần mà không nhận ra. Cố ý làm động tác lớn quá mức cần thiết giúp kéo biên độ về gần bình thường.

Làm gì khi bàn chân như dính xuống sàn lúc đang đi?

Dừng lại, đứng thẳng người, chuyển trọng tâm sang hai bên rồi bước theo một tín hiệu bên ngoài như tiếng đếm, nhịp nhạc hoặc vạch kẻ trên sàn. Không cố lao người ra trước.

Tập luyện có thay thế được thuốc điều trị Parkinson không?

Không. Tập luyện là phần bổ trợ giúp duy trì vận động, thăng bằng và sinh hoạt độc lập, đi song song với thuốc do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.