Dấu hiệu trẻ chậm phát triển vận động và can thiệp sớm

Trẻ chậm phát triển vận động là khi trẻ chậm đạt các mốc vận động như lẫy, ngồi, bò, đứng, đi so với độ tuổi. Nhận biết sớm các dấu hiệu và đưa trẻ đi khám giúp can thiệp kịp thời, tận dụng giai đoạn vàng phát triển của não bộ. Bài viết trình bày mốc vận động bình thường, dấu hiệu cảnh báo, nguyên nhân và việc cha mẹ nên làm.

Phát triển vận động ở trẻ là gì?

Phát triển vận động gồm hai nhóm kỹ năng: vận động thô (điều khiển các cơ lớn để lẫy, ngồi, bò, đứng, đi, chạy) và vận động tinh (điều khiển cơ nhỏ của bàn tay để cầm nắm, nhặt đồ). Các kỹ năng như bước đi đầu tiên hay vẫy tay tạm biệt được gọi là mốc phát triển; trẻ đạt các mốc này trong cách chơi, học, nói và vận động (theo CDC).

Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, nên không thể xác định chính xác thời điểm trẻ đạt một kỹ năng cụ thể; tuy vậy, các mốc phát triển cho biết những thay đổi thường thấy khi trẻ lớn lên (theo CDC). Khi trẻ chậm rõ rệt so với mốc chung, đó là dấu hiệu cần theo dõi và đánh giá chuyên môn.

Mốc phát triển vận động bình thường theo tuổi

Bảng dưới đây tổng hợp một số mốc vận động thô tham khảo theo tuổi, dựa trên hướng dẫn của CDC và nghiên cứu mốc vận động của WHO. Đây là khoảng tham khảo, không phải chuẩn cứng cho từng trẻ (theo CDC; theo WHO).

Nghiên cứu của WHO về sáu mốc vận động thô (ngồi không cần đỡ, đứng có trợ giúp, bò bằng bàn tay – đầu gối, đi có trợ giúp, đứng một mình, đi một mình) cho thấy mỗi mốc có một khoảng thời gian đạt được khá rộng giữa các trẻ (theo WHO). Vì vậy, chậm nhẹ một vài tuần thường không đáng lo bằng việc trẻ chậm nhiều mốc hoặc mất kỹ năng đã có.

Dấu hiệu cảnh báo trẻ chậm phát triển vận động

Cha mẹ nên lưu ý và trao đổi với bác sĩ nếu thấy trẻ có các dấu hiệu sau theo tuổi:

• Không giữ được đầu vững khi 4 tháng.
• Không lẫy/lăn khi 6 tháng.
• Không ngồi vững khi 9 tháng.
• Không tự vịn đứng khi 12 tháng.
• Chưa biết đi khi 18 tháng.
• Trương lực cơ bất thường: người quá cứng hoặc quá mềm nhũn.
• Tư thế bất đối xứng hoặc chỉ dùng một bên tay/chân.
• Mất kỹ năng vận động đã từng làm được.

Trong đó, dấu hiệu trẻ mất kỹ năng đã có (thoái lui) cần được đưa đi khám sớm. Một mốc bị bỏ lỡ có thể là dấu hiệu của một vấn đề, nên khi khám sức khỏe định kỳ, bác sĩ có thể cho trẻ làm một bài kiểm tra ngắn hoặc để cha mẹ điền bảng hỏi (theo CDC). Nếu trẻ không đạt mốc theo tuổi hoặc cha mẹ lo lắng, hãy trao đổi với bác sĩ và đừng chờ đợi (theo CDC).

Nguyên nhân trẻ chậm phát triển vận động

Chậm phát triển vận động có nhiều nguyên nhân, đôi khi không xác định được cụ thể. Một số nhóm thường gặp:

• Sinh non hoặc nhẹ cân: trẻ có thể đạt mốc muộn hơn so với tuổi thực.
• Bệnh lý thần kinh: như bại não do não bị tổn thương hoặc phát triển bất thường trong giai đoạn đang phát triển.
• Rối loạn cơ và thần kinh cơ: ảnh hưởng đến sức cơ và khả năng vận động.
• Rối loạn di truyền, chuyển hóa: một số hội chứng đi kèm chậm vận động.
• Thiếu kích thích vận động: môi trường ít cơ hội vận động, vui chơi cũng ảnh hưởng đến tiến độ.

Xác định nguyên nhân cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá qua thăm khám và các xét nghiệm phù hợp. Với trẻ được chẩn đoán bại não, cha mẹ có thể tìm hiểu thêm về phục hồi chức năng cho trẻ bại não để hiểu lộ trình tập luyện và hỗ trợ.

Vì sao cần can thiệp sớm?

Nếu trẻ có chậm phát triển, việc được hỗ trợ càng sớm càng quan trọng; khi phát hiện muộn, trẻ phải chờ lâu hơn mới nhận được sự trợ giúp cần thiết để hòa nhập tốt trong sinh hoạt và học tập (theo CDC). Trong những năm đầu đời, não bộ có khả năng thích nghi và tái tổ chức cao, nên tập luyện đúng và đều đặn giúp trẻ hình thành các mẫu vận động chức năng. WHO cũng khuyến nghị nên bắt đầu phục hồi chức năng ngay khi phát hiện vấn đề sức khỏe (theo WHO, 2024).

Can thiệp sớm không chỉ là tập vận động mà còn gồm theo dõi phát triển, hướng dẫn cha mẹ và tạo môi trường vận động phù hợp tại nhà. Mục tiêu là giúp trẻ đạt mức độc lập cao nhất có thể theo từng giai đoạn.

Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ trẻ chậm vận động?

Khi nghi ngờ trẻ chậm phát triển vận động, cha mẹ có thể chủ động các bước sau:

• Theo dõi phát triển: quan sát và ghi lại cách trẻ chơi, học, nói và vận động theo thời gian để đối chiếu với mốc chung.
• Trao đổi với bác sĩ sớm: chia sẻ các mốc trẻ chưa đạt; yêu cầu sàng lọc phát triển tại các buổi khám định kỳ.
• Đưa trẻ đánh giá chuyên khoa: nếu sàng lọc có dấu hiệu bất thường, trẻ cần được chuyên gia đánh giá chuyên sâu.
• Duy trì vận động và vui chơi tại nhà: tạo cơ hội để trẻ tập lẫy, ngồi, bò, đứng an toàn; sử dụng dụng cụ hỗ trợ khi có chỉ định.

Với trẻ cần tập luyện tại nhà theo hướng dẫn chuyên môn, cha mẹ có thể tham khảo nhóm dụng cụ tập phục hồi chức năng cho trẻ em để chọn thiết bị phù hợp với độ tuổi và mục tiêu vận động của con.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ chậm biết đi có phải là chậm phát triển vận động không?

Chưa biết đi khi 18 tháng là một dấu hiệu cần lưu ý và nên đưa trẻ đi khám. Tuy nhiên, mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, nên bác sĩ cần đánh giá tổng thể các mốc vận động khác trước khi kết luận trẻ có chậm phát triển hay không.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám vì chậm vận động?

Nên đưa trẻ đi khám khi trẻ không đạt các mốc theo tuổi, trương lực cơ bất thường, tư thế bất đối xứng, hoặc mất kỹ năng đã có. Nếu cha mẹ lo lắng về sự phát triển của con, hãy trao đổi với bác sĩ sớm và đừng chờ đợi.

Trẻ chậm phát triển vận động có cải thiện được không?

Nhiều trẻ cải thiện tốt khi được phát hiện và can thiệp sớm, nhờ khả năng thích nghi cao của não bộ trong những năm đầu đời. Mức độ cải thiện phụ thuộc nguyên nhân và cần kế hoạch do nhóm chuyên môn xây dựng cho từng trẻ.

Chậm vận động và bại não có giống nhau không?

Không. Chậm phát triển vận động là biểu hiện chậm đạt mốc, có thể do nhiều nguyên nhân, trong đó bại não là một nguyên nhân. Cần bác sĩ chuyên khoa thăm khám để xác định nguyên nhân cụ thể và hướng xử trí.

Dụng cụ tập tại nhà có giúp ích cho trẻ chậm vận động không?

Khi có chỉ định của chuyên môn, dụng cụ tập phù hợp giúp trẻ lặp lại các mẫu vận động an toàn và duy trì lịch tập đều đặn giữa các buổi trị liệu. Nên chọn thiết bị theo tư vấn của kỹ thuật viên để đúng nhu cầu của trẻ.

Kết luận

Nhận biết sớm dấu hiệu trẻ chậm phát triển vận động và đưa trẻ đi khám kịp thời là bước quan trọng để can thiệp đúng lúc. Cha mẹ nên theo dõi mốc phát triển, trao đổi với bác sĩ khi lo lắng và duy trì vận động, vui chơi tại nhà cho trẻ. Huê Lợi Medical đồng hành cùng cha mẹ trong việc lựa chọn dụng cụ tập phục hồi chức năng cho trẻ em phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn. Cần tư vấn, xin gọi 0981.455.977.

Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ. Vui lòng tham vấn chuyên môn y tế trước khi ra quyết định lâm sàng.