Cách chuyển bệnh nhân từ nằm sang ngồi an toàn

Chuyển người bệnh từ nằm sang ngồi là kỹ thuật người nhà cần thành thạo khi bệnh nhân tai biến bắt đầu rời giường. Làm đúng thứ tự sẽ an toàn cho người bệnh, đồng thời bảo vệ lưng người chăm sóc. Bài viết mô tả cách ngồi dậy từ tư thế nằm nghiêng và cách chuyển tiếp sang xe lăn.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi thực hiện cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương, quay đủ bốn tình huống thường gặp tại nhà.

Phần đầu hướng dẫn ngồi dậy từ tư thế nằm nghiêng sang bên liệt, trong đó người bệnh dùng tay lành chống xuống mặt giường. Phần thứ hai là ngồi dậy từ tư thế nằm nghiêng sang bên lành. Phần thứ ba đi ngược lại, đưa người bệnh từ ngồi về nằm mà không để thân đổ mạnh xuống giường. Phần cuối minh họa cách chuyển từ mép giường sang xe lăn, gồm vị trí đặt xe, cách khóa phanh và cách xoay thân người bệnh.

Khi nào người bệnh sẵn sàng tập chuyển sang tư thế ngồi?

Kỹ thuật này dành cho người bệnh tai biến đã qua giai đoạn cấp, tình trạng nội khoa ổn định, có thể giữ được đầu cổ và bắt đầu tham gia một phần vào việc xoay trở. Đây là bước chuyển tiếp giữa chặng nằm tại giường và chặng tập ngồi trong lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo 5 giai đoạn.

Chưa nên tự thực hiện tại nhà khi huyết áp còn dao động nhiều, người bệnh còn rối loạn ý thức, đang có ống dẫn lưu hoặc vết mổ chưa cho phép thay đổi tư thế, chưa loại trừ tổn thương cột sống, hoặc mỗi lần ngồi dậy đều xuất hiện chóng mặt nặng và buồn nôn.

Lần đầu nên có kỹ thuật viên phục hồi chức năng làm mẫu ngay tại giường bệnh và quan sát người nhà làm lại. Nếu trong nhà chỉ có một người chăm sóc mà người bệnh nặng cân, nên bàn trước với kỹ thuật viên về phương án dùng thiết bị nâng.

Các bước chuyển người bệnh từ nằm sang ngồi

1. Chuẩn bị chỗ và giải thích. Hạ giường xuống mức mà khi ngồi, hai bàn chân người bệnh chạm được sàn. Dọn dây truyền, ống thông và vật cản quanh giường. Nói rõ sắp làm gì và mời người bệnh cùng làm bằng phần cơ thể còn vận động được.
2. Đưa người bệnh về tư thế nằm nghiêng. Gập gối bên liệt, đặt tay liệt lên bụng, rồi đỡ vai và hông xoay người sang bên định ngồi dậy. Không nắm cổ tay liệt kéo sang.
3. Đưa hai chân ra mép giường. Luồn tay đỡ dưới hai khoeo chân, đưa cẳng chân ra ngoài mép giường để trọng lượng chân trở thành lực hỗ trợ nâng thân người lên.
4. Nâng thân lên tư thế ngồi. Một tay người trợ giúp đỡ sau vai, một tay đỡ hông. Người bệnh dùng khuỷu tay lành chống xuống giường rồi duỗi tay đẩy người lên. Động tác là xoay theo cung tròn quanh hông, không phải kéo thẳng lên.
5. Ổn định tư thế ngồi. Cho ngồi thẳng, hai bàn chân đặt bằng trên sàn, khớp gối gập, tay liệt đặt trên gối hoặc trên đùi. Đứng phía bên liệt để giữ vai và đợi người bệnh hết chóng mặt trước khi làm tiếp.
6. Chuyển sang xe lăn. Đặt xe lăn chếch phía bên lành, sát mép giường, khóa phanh và gạt gác chân sang bên. Người trợ giúp đứng đối diện, hai gối kẹp giữ gối bên liệt, hai tay ôm quanh lưng người bệnh hoặc dùng đai dìu. Cho người bệnh nghiêng thân ra trước, đứng lên một chút rồi xoay theo từng bước ngắn để ngồi xuống xe.
7. Đưa từ ngồi về nằm. Làm ngược lại trình tự: đỡ vai hạ thân xuống theo cung tròn, đồng thời đưa hai chân lên giường, không để người bệnh đổ tự do xuống mặt giường.

Giữ an toàn cho lưng người chăm sóc

Phần lớn chấn thương của người chăm sóc đến từ việc cúi gập lưng và vặn người khi nhấc. Nguyên tắc là đứng gần người bệnh, hai chân dang rộng bằng vai, gập gối và giữ lưng thẳng, dùng lực chân thay cho lực lưng; muốn đổi hướng thì bước chân xoay cả người thay vì vặn thắt lưng. Nên nâng cao mặt giường tới ngang hông người trợ giúp trước khi thao tác, kéo người bệnh lại gần mình trước khi nâng, và đếm rõ nhịp để hai bên cùng làm một lúc.

Bảng dưới đây tổng hợp các dấu hiệu buộc phải dừng thao tác ngay và cách xử trí.

Thiết bị hỗ trợ nâng và di chuyển người bệnh

Thiết bị không thay thế kỹ thuật chuyển tư thế và không phải phương tiện điều trị bệnh; chúng chỉ giúp thao tác an toàn hơn khi sức người không đủ.

Khi người bệnh chưa chịu được lực lên chân hoặc nặng cân, máy nâng hạ bệnh nhân điều khiển điện cho phép một người vẫn nhấc và di chuyển người bệnh giữa giường, xe lăn và nhà vệ sinh bằng đai vải nâng cả thân. Phương án cơ học đơn giản hơn là xe lăn nâng hạ bệnh nhân bằng cơ, dùng cần bơm thủy lực thay cho mô-tơ.

Trường hợp cần chuyển ngang từ giường sang xe mà hạn chế nhấc bổng, xe lăn hai cánh nâng hạ bệnh nhân có hai cánh mở ra hai bên nên xe áp sát được mép giường. Có thể xem thêm nhóm thiết bị hỗ trợ di chuyển bệnh nhân để so sánh các phương án. Tư vấn chọn theo cân nặng người bệnh và diện tích phòng: 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

Nên cho bệnh nhân tai biến ngồi dậy từ bên liệt hay bên lành?

Cả hai chiều đều được tập, nhưng thường bắt đầu từ phía bên liệt vì người bệnh dùng được tay lành để chống dậy. Chiều nào phù hợp hơn với từng người do kỹ thuật viên phục hồi chức năng quyết định sau khi đánh giá.

Một người có tự chuyển bệnh nhân từ giường sang xe lăn được không?

Được, nếu người bệnh còn kiểm soát thân mình và chịu lực được phần nào lên chân. Khi người bệnh nặng cân hoặc hoàn toàn không hợp tác, cần hai người hoặc dùng thiết bị nâng để tránh ngã và tránh chấn thương lưng.

Vì sao không được kéo tay bên liệt khi cho người bệnh ngồi dậy?

Khớp vai bên liệt thường yếu và lỏng lẻo do cơ quanh vai mất lực. Kéo giật vào tay có thể làm bán trật khớp vai và gây đau vai kéo dài, khiến người bệnh sợ và không hợp tác ở các buổi tập sau.

Ngồi dậy bị chóng mặt thì có nên tiếp tục tập không?

Nên tạm dừng, cho nằm lại và kê chân cao. Người nằm lâu hay bị tụt huyết áp tư thế, nên cần nâng đầu giường theo từng nấc trước khi ngồi ra mép giường. Chóng mặt lặp lại nhiều lần thì báo bác sĩ.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.