.png){kind=icon}
.png){kind=icon}
.png){kind=icon}
.png){kind=icon}
Bài tập chi dưới dành cho người sau tai biến có chân bên yếu, chưa chịu lực tốt hoặc đang nằm nhiều. Nội dung đi qua vận động khớp háng, khớp gối, khớp cổ chân, động tác cầu chậu và các bài tăng sức cơ chân làm nền cho việc đứng và đi. Chương trình cụ thể phải do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng chỉ định.
Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi quay cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng của Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Phần mở đầu ở tư thế nằm với các động tác vận động khớp cho háng, gối và cổ chân, kèm cách giữ chi để khớp không bị kéo lệch. Tiếp đó là nhóm bài tăng sức cơ tại giường: cầu chậu nâng hông, trượt gót chân, ép gối xuống mặt giường. Phần sau chuyển sang tư thế ngồi với duỗi gối và nhấc đùi, rồi tới tư thế đứng có điểm bám để tập chịu lực trên chân bên yếu và nghiêng người sang hai bên. Người nhà nên xem kỹ cách kỹ thuật viên đặt tay đỡ dưới gối và gót.
Người tai biến nào phù hợp với bài tập chi dưới tại giường
Nhóm bài này phù hợp với hầu hết người sau tai biến, kể cả khi còn nằm, vì mục tiêu đầu tiên là giữ tầm vận động khớp và phòng thương tật thứ phát như loét tì đè, teo cơ, co rút và cứng khớp. Khi người bệnh khá lên, cùng nhóm động tác đó được nâng dần thành bài tăng sức cơ chuẩn bị cho tập đứng và tập đi trong lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo năm giai đoạn. Cần hoãn hoặc điều chỉnh buổi tập khi:
- Bắp chân sưng, nóng, đau khi bóp — cần loại trừ huyết khối trước khi vận động chân.
- Có gãy xương, vết mổ hoặc vết thương ở chi định tập.
- Đau khớp háng hoặc gối tăng lên rõ ở buổi tập trước.
- Huyết áp chưa ổn định, người bệnh đang sốt hoặc mệt nhiều.
- Loét tì đè vùng gót hoặc mông đang tiến triển.
Trình tự tập khớp háng, gối, cổ chân và động tác cầu chậu
Nguyên tắc chung: vận động từ khớp gần thân ra khớp xa, đi hết tầm không gây đau, luôn có một tay đỡ phía trên và một tay đỡ phía dưới khớp đang tập. Khi người bệnh bắt đầu tự cử động, chuyển từ thụ động sang có trợ giúp rồi chủ động.
- Chuẩn bị. Người bệnh nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, quần áo rộng; người trợ giúp đứng bên chân định tập để không phải với người.
- Khớp háng, gập duỗi. Một tay đỡ dưới gối, một tay đỡ gót, đưa đùi gập về phía bụng trong biên độ không đau rồi duỗi thẳng trở lại.
- Khớp háng, dạng khép. Giữ chân duỗi, đưa cả chân ra xa thân theo mặt giường rồi khép về, tránh để bàn chân xoay đổ ra ngoài.
- Khớp háng, xoay trong xoay ngoài. Gập gối và háng, xoay nhẹ cẳng chân sang hai bên với biên độ nhỏ.
- Khớp gối, gập duỗi. Đỡ dưới đùi và gót, gập gối về phía mông rồi duỗi ra hết tầm; không ấn mạnh khi gối chưa duỗi được hết.
- Khớp cổ chân. Một tay giữ cẳng chân, tay kia ôm gót và dùng cẳng tay đẩy nhẹ lòng bàn chân để đưa bàn chân về phía cẳng chân, sau đó duỗi ra và nghiêng sang hai bên.
- Bàn ngón chân. Gập duỗi các ngón chậm, chú ý ngón cái vì đây là nơi dễ co quắp khi nằm lâu.
- Trượt gót chân. Người bệnh nằm ngửa, tự kéo gót trượt trên mặt giường về phía mông rồi duỗi ra, có thể trợ giúp một phần lúc đầu.
- Ép gối xuống mặt giường. Duỗi thẳng chân, gồng cơ đùi trước để ép mặt sau gối xuống giường rồi thả lỏng. Bài này giữ sức cơ đùi mà không cần cử động lớn.
- Động tác cầu chậu. Nằm ngửa, hai gối gập, hai bàn chân đặt sát mặt giường, gồng cơ mông nâng hông lên khỏi giường rồi hạ xuống từ từ. Buổi đầu người trợ giúp giữ gối bên yếu để chân không đổ ra ngoài.
- Cầu chậu nâng cao. Khi đã vững, giữ hông lên và nhấc nhẹ chân bên lành để chân yếu chịu phần lớn trọng lượng, chỉ tập khi kỹ thuật viên cho phép.
- Tập ở tư thế ngồi. Ngồi mép giường, duỗi gối đưa cẳng chân ra trước rồi hạ xuống; nhấc đùi lên khỏi mặt giường; xoay bàn chân lên xuống.
- Tập chịu lực ở tư thế đứng. Có điểm bám chắc, người bệnh dồn trọng lượng chậm sang chân bên yếu, sau đó nghiêng người sang hai bên và bước chân tại chỗ.
Sai lầm khi tập sức cơ chi dưới và cách tập an toàn
Sai lầm hay gặp nhất là ép biên độ khớp bằng lực mạnh cho nhanh — cách làm này gây đau, làm tăng trương lực cơ và có thể tổn thương phần mềm. Thứ hai là bỏ quên khớp cổ chân, dẫn tới bàn chân duỗi cứng và gót không chạm sàn khi tập đứng. Thứ ba là dồn hết vào một buổi dài khiến người bệnh kiệt sức, trong khi nhiều lượt ngắn lại dễ duy trì hơn. Cuối cùng, người nhà hay quên nhắc người bệnh thở đều khi gồng cơ, nhất là ở động tác cầu chậu. Người trợ giúp cần thuộc các dấu hiệu buộc phải dừng buổi tập ngay:
| Dấu hiệu cần dừng tập ngay | Cách xử trí |
|---|---|
| Đau tăng rõ ở khớp háng hoặc gối khi gập duỗi | Giảm biên độ về mức không đau, bỏ động tác đó và báo kỹ thuật viên |
| Bắp chân sưng, nóng, đau khi bóp nhẹ | Ngừng toàn bộ bài tập chân, không xoa bóp thêm và liên hệ nhân viên y tế ngay |
| Người bệnh khó thở hoặc mệt nhiều khi nâng hông lên | Hạ hông xuống từ từ, cho nằm nghỉ đầu cao và theo dõi trước khi tập lại |
| Chuột rút bắp chân trong lúc tập | Đưa cổ chân về phía người bệnh cho cơ giãn ra, chờ hết rồi mới tiếp tục |
| Bàn chân đổ vẹo hoặc gót không chạm được sàn khi tập chịu lực | Ngừng tập chịu lực, kiểm tra tư thế và hỏi kỹ thuật viên về dụng cụ giữ cổ bàn chân |
| Da vùng gót hoặc mặt ngoài cổ chân đỏ lâu không hết | Đổi tư thế kê chân, kiểm tra điểm tì đè và báo điều dưỡng theo dõi |
Dụng cụ hỗ trợ tập vận động chi dưới cho người tai biến
Dụng cụ giúp duy trì lượng vận động giữa các buổi có kỹ thuật viên và tạo mức kháng lực đo được, nhưng chỉ ở vai trò hỗ trợ tập luyện.
- Xe đạp tập phục hồi chức năng cho phép đạp thụ động khi chân chưa tự cử động và chuyển sang đạp chủ động khi cơ khá hơn, giúp duy trì tầm vận động khớp háng và gối.
- Thiết bị tập tay chân có kháng lực dùng ở bước tăng sức cơ, khi kỹ thuật viên muốn nâng dần mức kháng theo tiến triển của người bệnh.
- Tham khảo thêm nhóm dụng cụ tập cho người tai biến để chọn mức hỗ trợ phù hợp với giai đoạn đang tập.
Nên hỏi kỹ thuật viên trước khi trang bị để tránh mua thiết bị quá khó so với sức người bệnh. Cần tư vấn, gọi 0981.455.977.
Câu hỏi thường gặp
Động tác cầu chậu có tác dụng gì với người tai biến?
Nâng hông khi nằm giúp huy động cơ mông và cơ lưng, hỗ trợ việc lăn trở, ngồi dậy và chịu lực khi đứng. Đây cũng là bài dễ tập ngay tại giường.
Tập chi dưới khi người bệnh chưa ngồi dậy được có được không?
Được. Giai đoạn nằm vẫn cần vận động khớp háng, gối, cổ chân để phòng cứng khớp và co rút, nhưng phải theo hướng dẫn của kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
Vì sao phải chú ý riêng tới khớp cổ chân?
Vì cổ chân dễ co rút ở tư thế duỗi, khiến gót không chạm sàn khi đứng. Vận động cổ chân đều đặn giúp giữ bàn chân ở tư thế đặt được xuống nền.
Bao lâu nên tập chi dưới một lần?
Không có mức chung. Nhiều lượt ngắn trong ngày thường dễ duy trì hơn một buổi dài gây mỏi; tần suất cụ thể do kỹ thuật viên đặt theo sức từng người.
Tài liệu tham khảo
- Mayo Clinic. Stroke rehabilitation: what to expect. https://www.mayoclinic.org
- Cleveland Clinic. Stroke rehabilitation and physical therapy. https://my.clevelandclinic.org
- Vinmec. Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não. https://www.vinmec.com
Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.
