Bài tập ngồi cho bệnh nhân tai biến ở giai đoạn 3

Tập ngồi là chặng bản lề của người bệnh tai biến ở giai đoạn 3: từ chỗ nằm tại giường sang chỗ giữ được thân mình khi ngồi. Mục tiêu gồm ngồi dậy an toàn, tăng dần thời gian ngồi và giữ thăng bằng khi ngồi mà không cần bám, làm nền cho việc tập đứng sau đó.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi thực hiện cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương, ghi lại trọn một buổi tập của giai đoạn 3.

Phần đầu là các bài chuẩn bị tại giường: vận động khớp háng, gối và cổ chân, tập gồng cơ đùi, làm cầu bằng cách nâng hông khỏi mặt giường. Phần giữa là tập ngồi ở mép giường với hai bàn chân chạm sàn, tập giữ thân thẳng, tập dồn trọng lượng đều sang hai bên mông. Phần cuối là các bài với tay lấy đồ vật ở nhiều hướng để rèn phản xạ giữ thăng bằng, kèm bài tập tay và chân duy trì cơ lực.

Vì thời lượng khá dài, người nhà nên xem trước một lượt rồi tập theo từng đoạn cùng người bệnh.

Bài tập ngồi phù hợp với người bệnh nào?

Nhóm phù hợp là người bệnh tai biến hoặc chấn thương sọ não đã ổn định nội khoa, kiểm soát được đầu cổ, đã tập vận động tại giường và bắt đầu tham gia xoay trở. Đây là chặng thứ ba trong lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo 5 giai đoạn, ngay sau khi người nhà đã thạo kỹ thuật chuyển tư thế.

Chưa nên tập ngồi khi huyết áp còn dao động nhiều, người bệnh còn rối loạn ý thức nặng, có gãy xương hoặc tổn thương cột sống chưa được xử lý, vết mổ chưa cho phép ngồi dậy, hoặc mỗi lần ngồi lên đều chóng mặt dữ dội và buồn nôn kéo dài.

Chương trình tập cần do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng chỉ định. Người nhà nên được hướng dẫn trực tiếp buổi đầu, sau đó duy trì tại nhà và báo lại những thay đổi bất thường.

Trình tự tập ngồi và giữ thăng bằng khi ngồi

1. Khởi động tại giường. Vận động nhẹ nhàng khớp háng, gối, cổ chân bên liệt hết tầm không gây đau. Tập gồng cơ đùi và làm cầu để đánh thức nhóm cơ giữ thân mình.
2. Nâng đầu giường theo từng nấc. Cho người bệnh quen dần với tư thế cao trước khi ngồi hẳn. Nếu thấy chóng mặt, hạ xuống nấc thấp hơn rồi thử lại sau vài phút.
3. Ngồi dậy ở mép giường. Đưa hai chân ra ngoài mép giường, đỡ vai và hông xoay theo cung tròn để người bệnh ngồi lên; hai bàn chân đặt bằng trên sàn, khớp gối gập.
4. Chỉnh tư thế ngồi chuẩn. Lưng thẳng, hai vai ngang nhau, trọng lượng chia đều lên hai bên mông, tay liệt đặt trên đùi hoặc trên bàn phía trước để vai không bị kéo trễ xuống.
5. Tập giữ thăng bằng tĩnh. Người bệnh giữ tư thế ngồi không bám, người trợ giúp ngồi phía bên liệt, tay đặt hờ ở vai để đỡ khi cần chứ không giữ chặt.
6. Tập thăng bằng động. Cho người bệnh nghiêng thân nhẹ sang hai bên rồi trở về giữa, dồn trọng lượng luân phiên lên từng bên mông. Sau đó với tay lành lấy đồ vật đặt ở trước mặt, chếch sang trái và chếch sang phải, mỗi lần lại đưa thân về tư thế thẳng.
7. Đưa tay liệt vào bài tập. Dùng tay lành nắm tay liệt đưa ra trước, đặt hai tay lên bàn và dồn nhẹ trọng lượng qua cánh tay để tăng cảm nhận cho bên liệt.
8. Tăng tiến và kết thúc. Tăng dần thời gian ngồi và độ khó khi người bệnh giữ được tư thế thẳng mà không mệt. Kết thúc buổi tập bằng cách đưa về tư thế nằm đúng cách, không để người bệnh ngồi mệt quá rồi mới nằm.

Phòng ngã và xử trí chóng mặt khi tập ngồi

Rủi ro lớn nhất của chặng này là ngã khỏi mép giường và tụt huyết áp tư thế. Vì vậy nên hạ giường thấp để hai bàn chân chạm sàn, dọn sạch vật cản quanh chỗ tập, cho người bệnh đi dép có đế chống trượt hoặc để chân trần, và luôn có người đứng phía bên liệt. Không để người bệnh ngồi một mình trên mép giường trong những buổi đầu, kể cả khi họ nói đã ngồi vững.

Bảng dưới đây tổng hợp các dấu hiệu buộc phải dừng buổi tập ngay và cách xử trí.

Dụng cụ hỗ trợ tập ngồi và duy trì cơ lực tay chân

Dụng cụ chỉ đóng vai trò hỗ trợ tập luyện, không thay thế bài tập và không phải phương tiện điều trị bệnh.

Ở tư thế ngồi, bộ dụng cụ đa năng tập phục hồi chức năng cho phép người bệnh tập với tay, tập nắm mở bàn tay và tập cơ lực chân ngay tại chỗ, nhờ đó buổi tập không chỉ dừng ở việc giữ thăng bằng. Khi người bệnh cần thời gian ngồi dài hơn ngoài giờ tập, xe lăn tích hợp tính năng giường nằm cao cấp có thể ngả gần phẳng rồi dựng dần theo từng nấc, giúp làm quen tư thế cao mà không phải ngồi thẳng đột ngột.

Có thể tham khảo thêm nhóm dụng cụ tập cho người tai biến để chọn dụng cụ vừa sức người bệnh. Tư vấn theo tình trạng cụ thể: 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh nhân tai biến nên ngồi bao lâu mỗi lần?

Không có mốc chung cho mọi người. Nguyên tắc là bắt đầu bằng khoảng thời gian người bệnh còn giữ được tư thế thẳng và chưa mệt, rồi tăng dần theo sức. Kỹ thuật viên sẽ đặt mức cụ thể.

Ngồi thăng bằng được rồi mới tập đứng có bắt buộc không?

Đây là trình tự được khuyến khích. Giữ vững thân mình khi ngồi là điều kiện để kiểm soát trọng tâm lúc đứng. Bỏ qua bước này làm tăng nguy cơ ngã và dễ tạo dáng đứng lệch về bên lành.

Người bệnh ngồi hay đổ về bên liệt thì xử lý thế nào?

Cho ngồi tựa lưng hoặc ngồi cạnh tường để có điểm chặn, đặt tay liệt lên bàn phía trước và giảm độ khó của bài tập. Nếu tình trạng đổ người không cải thiện, cần báo kỹ thuật viên đánh giá lại.

Có nên cho người bệnh ngồi xe lăn cả ngày không?

Không nên. Ngồi liên tục một tư thế làm tăng nguy cơ loét tỳ đè vùng cùng cụt và gây mỏi. Nên xen kẽ đổi tư thế, nghiêng người sang hai bên và nằm nghỉ theo hướng dẫn của điều dưỡng.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.