Hướng dẫn người nhà tập cho bệnh nhân tai biến tại nhà đúng cách

Bài hướng dẫn dành cho người nhà đang chăm người bệnh tai biến ở giai đoạn sớm, khi người bệnh đã tỉnh và các chỉ số sinh tồn ổn định nhưng cơ lực còn yếu, chưa tự vận động được. Người nhà học cách lật trở, tập thụ động và trợ giúp vừa đủ để người bệnh dần tự làm phần việc của mình.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi quay cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương thực hiện, dành riêng cho người trợ giúp tại giường. Nội dung đi qua ba nhóm việc: lật trở người bệnh sang bên lành và sang bên yếu; tập vận động chi trên, thân mình và chi dưới với mức trợ giúp giảm dần; và cách người nhà vừa làm vừa nói để kích thích tri giác, ngôn ngữ của người bệnh. Kỹ thuật viên chỉ rõ tay đặt ở đâu, đỡ vào khớp nào và nhịp độ ra sao để không kéo giật khớp vai bên liệt. Người nhà nên xem trọn video trước khi thực hành.

Người nhà tập được cho người bệnh khi nào và khi nào nên chờ

Có thể bắt đầu khi người bệnh đã tỉnh táo, mạch và huyết áp ổn định, đã phục hồi một phần cơ lực và phối hợp được với người trợ giúp dù chỉ ở mức làm theo hiệu lệnh ngắn. Ở giai đoạn này, mục tiêu không phải là tập cho thật nhiều, mà là giữ tầm vận động các khớp, chống co rút, chống loét do nằm lâu và giúp người bệnh nhận lại cảm giác về nửa người bên yếu. Để hình dung toàn cảnh, người nhà nên xem lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo 5 giai đoạn.

Nên chờ ý kiến bác sĩ khi người bệnh còn rối loạn ý thức, huyết áp dao động mạnh, đang sốt, có dấu hiệu nhiễm trùng, vừa can thiệp mạch máu chưa được phép vận động, hoặc có huyết khối tĩnh mạch sâu ở chân. Chương trình tập phải do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng chỉ định; người nhà là người thực hiện đều đặn chứ không phải người quyết định bài tập.

Các bước người nhà lật trở và tập vận động cho người bệnh

Trình tự dưới đây bám theo video. Người nhà nên làm chậm, đều tay, vừa làm vừa gọi tên động tác. Tần suất mỗi ngày do kỹ thuật viên đặt theo tình trạng từng người.

1. Chuẩn bị: giường phẳng, phanh bánh xe, hạ thanh chắn phía tập; người nhà tháo nhẫn và đồng hồ, rửa tay, đứng sát mép giường. Báo trước cho người bệnh biết sắp làm gì, kể cả khi người bệnh khó nói, để họ chủ động phối hợp.
2. Lật sang bên lành: gập gối bên yếu, đặt tay bên yếu lên bụng, một tay người nhà đỡ vai và một tay đỡ hông, xoay hai điểm cùng lúc để thân mình đi thành một khối.
3. Lật sang bên yếu: xoay nhẹ nhàng hơn, sau đó kéo nhẹ vai bên yếu ra trước để người bệnh không nằm đè lên khớp vai. Kê gối đỡ sau lưng và giữa hai chân.
4. Tập thụ động chi trên: giữ ở khớp trên và khớp dưới của đoạn chi đang tập, lần lượt gập duỗi vai, khuỷu, cổ tay và các ngón, trong biên độ không gây đau và không kéo giật cánh tay bên liệt.
5. Tập thụ động chi dưới: gập duỗi khớp háng và khớp gối, xoay nhẹ khớp háng, gập cổ chân về phía mu chân để kéo giãn gân gót — động tác quan trọng để phòng bàn chân rủ.
6. Tập thân mình: bài bắc cầu với hai gối gập, bàn chân đặt sát giường, người nhà đỡ gối bên yếu và nhắc người bệnh tự nâng mông lên khỏi mặt giường.
7. Chuyển từ thụ động sang trợ giúp: yêu cầu người bệnh tự khởi động động tác trước, người nhà chỉ đỡ phần còn thiếu. Đây là bước then chốt để tránh làm thay hoàn toàn.
8. Kết hợp tri giác và ngôn ngữ: gọi tên bộ phận đang tập, để người bệnh nhìn theo tay bên yếu và đặt đồ dùng quen thuộc ở phía bên yếu.
9. Kết thúc bằng đặt lại tư thế nằm đúng, kê gối chống tì đè và ghi lại phản ứng của người bệnh để báo kỹ thuật viên.

Điểm quan trọng nhất là sự đều đặn: tập ngắn chia nhiều lần trong ngày an toàn hơn một buổi dài khiến người bệnh kiệt sức.

Trợ giúp vừa đủ và những lỗi người nhà hay mắc

Lỗi phổ biến nhất là thương người bệnh nên làm thay tất cả: bón ăn, mặc quần áo, nâng đỡ toàn bộ. Người bệnh mất cơ hội dùng lại nửa người bên yếu và phục hồi chậm hẳn. Lỗi thứ hai là kéo cánh tay bên liệt để lật hoặc kéo người bệnh lên phía đầu giường, dễ gây đau và bán trật khớp vai. Ngoài ra là tập dồn dập rồi bỏ hẳn nhiều ngày, tập khi người bệnh vừa ăn no, hoặc tự tăng biên độ vì thấy người bệnh không kêu đau.

Thiết bị giúp người nhà tập cho người bệnh tại nhà

Thiết bị ở đây chỉ đóng vai trò hỗ trợ tập luyện và giảm sức nặng cho người chăm sóc, không thay thế bài tập bằng tay của người nhà. Bộ dụng cụ đa năng tập phục hồi chức năng gom nhiều bài tập khớp và tập với tay vào một chỗ, tiện cho những buổi tập ngắn trong ngày. Khi người nhà không đủ sức làm bằng tay nhiều lần trong ngày, xe đạp tập phục hồi chức năng cho phép chuyển dần từ chế độ thụ động sang chủ động. Với bàn tay còn nắm chặt, găng tay robot tập PHCN loại đơn giản hỗ trợ gập duỗi ngón theo nhịp. Xem thêm nhóm thiết bị phục hồi chức năng hoặc gọi 0981.455.977 để được tư vấn theo tình trạng cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Người nhà nên tập cho người bệnh tai biến mấy lần một ngày?

Nên chia thành nhiều lần ngắn trong ngày thay vì dồn vào một buổi dài. Số lần cụ thể do kỹ thuật viên phục hồi chức năng đặt ra dựa trên sức chịu đựng và bệnh nền của từng người bệnh.

Tập thụ động khác tập trợ giúp ở điểm nào?

Tập thụ động là người nhà làm toàn bộ động tác khi người bệnh chưa tự cử động được. Tập trợ giúp là người bệnh tự khởi động, người nhà chỉ đỡ thêm phần còn thiếu để hoàn thành động tác.

Vì sao không nên làm thay hoàn toàn cho người bệnh?

Làm thay khiến nửa người bên yếu không được sử dụng, cơ nhanh yếu đi và người bệnh mất dần thói quen tự vận động. Hãy để người bệnh tự làm phần họ còn làm được, dù chậm.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.