Bài tập vận động cho người chấn thương sọ não giai đoạn đầu

Bài tập vận động dành cho người bệnh chấn thương sọ não ở giai đoạn đầu, khi tri giác còn dao động và người bệnh chưa tự vận động được. Phần lớn động tác do nhân viên y tế hoặc người nhà làm cho người bệnh, kết hợp đặt tư thế nằm đúng để phòng tổn thương thứ phát và co rút khớp.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi quay cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương thực hiện. Phần đầu hướng dẫn tư thế nằm chuẩn, cách kê gối và luân phiên đổi tư thế để tránh loét tì đè cùng các biến chứng do nằm lâu. Phần sau đi lần lượt qua bài tập vận động cho chi trên, thân mình và chi dưới, chủ yếu ở mức thụ động do người trợ giúp thực hiện. Kỹ thuật viên nhấn mạnh cách giữ khớp trên và khớp dưới của đoạn chi đang tập, nhịp độ chậm đều và biên độ dừng trước ngưỡng đau. Người nhà nên xem trọn video để nắm thứ tự động tác và cách đặt tay khi đỡ.

Đặc điểm người bệnh chấn thương sọ não giai đoạn đầu

Khác với người bệnh tai biến đã ổn định, người sau chấn thương sọ não thường có tri giác dao động trong ngày: lúc mở mắt làm theo được hiệu lệnh, lúc lơ mơ hoặc kích thích vật vã. Nhiều người bệnh tăng trương lực cơ rõ ở tay và chân, chi co cứng theo một mẫu tư thế nhất định, nếu để lâu sẽ dẫn tới co rút khớp rất khó phục hồi. Có thể kèm rối loạn nuốt, giảm chú ý và thay đổi hành vi, khiến người bệnh khó hợp tác đều đặn.

Vì vậy, hai việc phải làm hằng ngày là đặt tư thế đúng và duy trì tầm vận động khớp. Buổi tập cần ngắn, lặp lại nhiều lần, chọn lúc người bệnh tỉnh nhất. Chương trình tập do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng chỉ định, có đánh giá lại định kỳ.

Khi nào bắt đầu tập vận động sau chấn thương sọ não

Việc tập chỉ bắt đầu khi bác sĩ điều trị xác nhận huyết động ổn định và áp lực nội sọ trong ngưỡng cho phép. Người bệnh có dẫn lưu não thất, vừa phẫu thuật sọ, gãy xương kèm theo hoặc chấn thương cột sống cần chỉ định riêng về tư thế và mức vận động. Khi người bệnh sốt cao, co giật chưa kiểm soát hoặc kích thích vật vã nhiều thì hoãn buổi tập, ưu tiên đặt tư thế đúng. Người nhà không tự thêm động tác mới khi chưa được kỹ thuật viên hướng dẫn.

Các bước đặt tư thế và tập vận động cho người chấn thương sọ não

Trình tự dưới đây theo mạch video. Nhịp độ chậm và đều quan trọng hơn số lần: động tác giật cục dễ làm tăng trương lực cơ. Số lần lặp do kỹ thuật viên quyết định theo từng người bệnh.

1. Đặt tư thế nằm ngửa: đầu và cổ thẳng trục, kê gối mỏng, hai vai được đỡ ngang nhau, cẳng tay để ngửa, bàn tay mở, cổ chân giữ ở tư thế trung tính để phòng bàn chân rủ.
2. Đặt tư thế nằm nghiêng: kê gối sau lưng và một gối giữa hai chân, vai bên dưới kéo nhẹ ra trước để không bị đè.
3. Luân phiên đổi tư thế theo lịch điều dưỡng hướng dẫn, kiểm tra vùng tì đè mỗi lần đổi. Trước khi tập, gọi tên người bệnh và nói rõ sắp làm gì, chờ vài nhịp để người bệnh định hướng.
4. Tập chi trên: giữ khớp trên và khớp dưới của đoạn chi, gập duỗi vai trong biên độ an toàn, gập duỗi khuỷu, sấp ngửa cẳng tay, gập duỗi cổ tay rồi tới từng ngón. Với bàn tay co cứng, mở ngón nhẹ từ ngón cái và giữ ở mức giãn vừa phải thay vì bẻ nhanh.
5. Tập thân mình: xoay hông sang hai bên khi hai gối gập, tập bắc cầu nếu người bệnh đủ sức, giúp giữ mềm cột sống và giảm tì đè.
6. Tập chi dưới: gập duỗi khớp háng và khớp gối, dạng khép háng nhẹ, đặc biệt chú ý gập cổ chân về phía mu chân để kéo giãn gân gót.
7. Khi người bệnh tỉnh hơn, chuyển dần sang tập trợ giúp: người bệnh tự khởi động động tác, người trợ giúp chỉ đỡ phần còn thiếu.
8. Ghép bài tập với kích thích tri giác: gọi tên bộ phận đang tập, để người bệnh nhìn theo tay mình. Kết thúc bằng đặt lại tư thế đúng và ghi lại đáp ứng để báo kỹ thuật viên.

Nguyên tắc tăng tiến: từ thụ động sang trợ giúp rồi mới tới chủ động; từ tập tại giường sang ngồi có tựa, ngồi không tựa và đứng. Mỗi lần nâng mức đều cần kỹ thuật viên đánh giá lại.

Tăng trương lực cơ và những tình huống phải dừng tập

Sai lầm hay gặp là cố kéo mạnh một chi đang co cứng cho thẳng ra. Kéo mạnh làm cơ co lại nhiều hơn và có thể gây tổn thương phần mềm; cách đúng là giữ lực nhẹ, đều, chờ cơ giãn rồi mới tăng biên độ. Sai lầm thứ hai là bỏ quên đặt tư thế, khiến người bệnh vẫn co rút dần trong những giờ còn lại của ngày. Ngoài ra, tập lúc người bệnh đang kích thích vật vã thường không hiệu quả.

Thiết bị hỗ trợ tập cho người chấn thương sọ não

Thiết bị chỉ giữ vai trò hỗ trợ tập luyện và giảm gánh nặng cho người chăm sóc, không thay thế bài tập bằng tay và không thay thế chỉ định chuyên môn. Ở giai đoạn tại giường, bộ dụng cụ đa năng tập phục hồi chức năng giúp duy trì các bài tập khớp và bài tập với tay khi người bệnh đã ngồi được. Với bàn tay co cứng cần vận động lặp lại đều đặn, găng tay robot tập PHCN bàn ngón tay hỗ trợ gập duỗi từng ngón theo nhịp cài đặt sẵn, giảm sức cho người trợ giúp. Tới giai đoạn tập đứng và tập đi, các cơ sở phục hồi chức năng thường dùng nhóm khung tập đi bằng điện để nâng đỡ trọng lượng cơ thể. Cần tư vấn thêm, gọi 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

Người chấn thương sọ não chưa tỉnh hẳn có tập vận động được không?

Được, ở mức thụ động và sau khi bác sĩ xác nhận huyết động ổn định. Mục tiêu lúc này là giữ tầm vận động khớp, phòng co rút và loét tì đè, chứ chưa phải tăng sức cơ.

Tay chân co cứng thì có nên kéo mạnh cho thẳng ra không?

Không nên. Kéo mạnh làm cơ co lại nhiều hơn và có thể gây tổn thương phần mềm. Hãy giữ lực nhẹ và đều, chờ cơ giãn rồi mới tăng dần biên độ theo hướng dẫn của kỹ thuật viên.

Tập vận động sớm có làm nặng thêm tổn thương não không?

Khi được bác sĩ cho phép và thực hiện đúng kỹ thuật, tập vận động sớm giúp phòng biến chứng do nằm lâu. Điều cần tránh là tự tập khi chưa có chỉ định hoặc tăng mức độ quá nhanh.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.