Vàng da sơ sinh: sinh lý hay bệnh lý, khi nào cần chiếu đèn?

Mọi trẻ sơ sinh có vàng da đều cần được đo bilirubin ít nhất một lần trước khi xuất viện và trong lần tái khám đầu, kể cả khi trẻ bú tốt và chỉ vàng nhẹ: mắt thường không phân biệt được mức an toàn với mức phải điều trị. Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu, lan quá rốn xuống đùi và cẳng chân, hoặc kèm bú kém li bì thì phải đưa trẻ đi khám ngay trong đêm. Việc có chiếu đèn hay không do bác sĩ quyết định dựa trên xét nghiệm, không dựa vào màu da nhìn bằng mắt. Bài này nêu các dấu hiệu buộc phải đi khám và giải thích bác sĩ dựa vào đâu để chỉ định chiếu đèn.

Vì sao gần như trẻ sơ sinh nào cũng vàng da một chút

Sau khi ra đời, cơ thể trẻ phá hủy dần lượng hồng cầu bào thai không còn cần đến. Quá trình đó sinh ra bilirubin gián tiếp — dạng bilirubin chưa được gan xử lý. Gan của trẻ sơ sinh trong những ngày đầu chưa làm việc hết công suất, nên bilirubin tích lại dưới da và làm da ngả vàng. Tài liệu của Hội Bác sĩ Gia đình Hoa Kỳ mô tả hiện tượng này tăng thoáng qua vào ngày thứ hai đến ngày thứ năm sau sinh, đúng với thời điểm cha mẹ hay phát hiện con vàng da nhất.

Theo Bệnh viện Từ Dũ, vàng da do tăng bilirubin gián tiếp gặp ở khoảng 25–30% trẻ đủ tháng, thường xuất hiện trong tháng đầu và giai đoạn cần theo dõi sát nhất là hai tuần đầu. Phần lớn các trường hợp tự hết. Vấn đề nằm ở số ít trẻ có bilirubin tăng nhanh và cao, vì bilirubin gián tiếp tan trong mỡ, có thể đi qua hàng rào máu não và gây tổn thương thần kinh.

Phân biệt vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý

Bệnh viện Nhi Đồng 1 nêu rõ vàng da sinh lý phải thỏa toàn bộ các tiêu chí trên; chỉ cần lệch một tiêu chí là phải cho trẻ đi khám. Bệnh viện Từ Dũ cũng khuyến cáo bất kỳ sai lệch nào so với các tiêu chuẩn của vàng da sinh lý đều cần ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi.

Năm dấu hiệu phải đưa trẻ đi khám ngay

1. Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh. Tài liệu của Hội Bác sĩ Gia đình Hoa Kỳ ghi vàng da trong ngày đầu thường là dấu hiệu của tan máu, và hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ yêu cầu đo bilirubin ngay lập tức trong tình huống này.
2. Vàng da lan quá rốn, xuống bụng dưới, đùi, cẳng chân, bàn tay hoặc bàn chân.
3. Trẻ bú kém, ngủ nhiều, khó đánh thức.
4. Trẻ ưỡn cổ, gồng cứng người hoặc co giật.
5. Trẻ sốt, hạ thân nhiệt, hoặc mắt vàng rõ.

Cách quan sát tại nhà theo hướng dẫn của Bệnh viện Nhi Đồng 1: ấn nhẹ một ngón tay lên trán hoặc mũi trẻ, nếu khi nhấc tay ra vùng da đó có màu vàng thì trẻ có vàng da. Phải quan sát dưới ánh sáng tự nhiên đủ sáng; ánh đèn vàng trong phòng làm sai lệch nhận định.

Vì sao không thể đoán mức độ nặng bằng mắt

Đây là điểm cha mẹ và cả nhân viên y tế dễ chủ quan. Hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, qua bản tóm tắt của Hội Bác sĩ Gia đình Hoa Kỳ, khuyến cáo sau 24 giờ tuổi phải hết sức thận trọng với đánh giá bằng mắt thường, vì ước lượng bằng mắt có thể lệch tới 15 mg/dL so với nồng độ bilirubin trong máu. Nói cách khác, một trẻ trông chỉ vàng nhẹ vẫn có thể đang ở mức cần can thiệp.

Vì vậy các cơ sở dùng hai công cụ đo thật: máy đo bilirubin qua da để sàng lọc nhanh cho mọi trẻ mà không phải lấy máu, và xét nghiệm bilirubin toàn phần trong máu để quyết định điều trị. Chi tiết về độ tin cậy của phép đo qua da có trong bài máy đo bilirubin qua da có chính xác không.

Bác sĩ dựa vào đâu để chỉ định chiếu đèn

Không có một con số bilirubin duy nhất áp cho mọi trẻ. Hướng dẫn năm 2022 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ dùng biểu đồ ngưỡng phụ thuộc ba yếu tố cùng lúc:

• Tuổi thai lúc sinh — trẻ càng non tháng, ngưỡng can thiệp càng thấp;
• Tuổi của trẻ tính bằng giờ sau sinh, chứ không tính bằng ngày;
• Các yếu tố nguy cơ gây độc thần kinh như tuổi thai dưới 38 tuần, albumin máu thấp, bệnh tan máu miễn dịch, thiếu men G6PD, nhiễm khuẩn huyết, tình trạng lâm sàng không ổn định.

Hệ quả thực tế: cùng một chỉ số bilirubin, trẻ này đã cần chiếu đèn trong khi trẻ khác chỉ cần theo dõi và hẹn tái khám. Đó là lý do bài viết này không đăng bảng ngưỡng cụ thể — bảng đó là công cụ của người điều trị, đọc rời khỏi hoàn cảnh của từng trẻ sẽ gây hiểu sai.

Khi đã có chỉ định, chiếu đèn là phương pháp chính. Bệnh viện Từ Dũ mô tả ba hướng xử trí là cung cấp đủ nước và năng lượng, chiếu đèn ánh sáng xanh, và thay máu cho trường hợp nặng; trong đó chiếu đèn được đánh giá là cách hiệu quả, an toàn, đơn giản và kinh tế. Quy trình và các lưu ý an toàn có trong bài chiếu đèn vàng da cho trẻ sơ sinh.

Những việc cha mẹ làm được và không nên làm

Nên làm. Cho trẻ bú đủ và thường xuyên, vì bú tốt giúp đào thải bilirubin qua phân và nước tiểu. Quan sát màu da mỗi ngày dưới ánh sáng tự nhiên. Đi tái khám đúng hẹn sau xuất viện, kể cả khi thấy trẻ có vẻ bình thường.

Không nên làm. Không phơi nắng thay cho chiếu đèn tại cơ sở y tế: ánh nắng không kiểm soát được cường độ, dải bước sóng và thời gian, đồng thời có nguy cơ bỏng nắng và mất nước. Không tự mua đèn về chiếu tại nhà khi chưa có chỉ định và hướng dẫn theo dõi của bác sĩ. Không dùng các bài thuốc dân gian tắm lá để làm nhạt màu da, vì làm vậy chỉ che mất dấu hiệu mà không thay đổi nồng độ bilirubin trong máu.

Thiết bị mà cơ sở y tế dùng cho nhóm bệnh này

Ở tuyến khám và theo dõi, thiết bị cần có là máy đo bilirubin qua da để sàng lọc trước khi xuất viện và trong các lần tái khám. Ở tuyến điều trị, cơ sở cần đèn chiếu đạt cường độ theo khuyến cáo, và với trẻ nhẹ cân thì cần loại giữ được thân nhiệt trong lúc chiếu. Các nhóm này nằm trong danh mục đèn chiếu vàng da và máy đo độ vàng da.

Câu hỏi thường gặp

Vàng da sinh lý kéo dài bao lâu?
Thường nhạt dần và hết trong một đến hai tuần ở trẻ đủ tháng. Vàng da kéo dài quá hai tuần hoặc đậm thêm là dấu hiệu phải cho trẻ đi khám.

Phơi nắng có làm hết vàng da không?
Không thay thế được chiếu đèn tại cơ sở y tế. Ánh nắng không kiểm soát được cường độ và thời gian, kèm nguy cơ bỏng nắng, mất nước và hạ hoặc tăng thân nhiệt cho trẻ.

Vàng da ở trẻ bú mẹ có nguy hiểm không?
Trẻ bú mẹ có thể vàng da kéo dài hơn. Điều quan trọng là bảo đảm trẻ bú đủ và được bác sĩ đánh giá, không tự ý ngừng bú mẹ.

Khi nào trẻ cần xét nghiệm máu thay vì đo qua da?
Khi trẻ vàng da trong 24 giờ đầu, khi chỉ số đo qua da ở mức cao hoặc gần ngưỡng điều trị, và khi trẻ đang hoặc vừa ngừng chiếu đèn. Bác sĩ là người chỉ định.

Trẻ non tháng có dễ vàng da nặng hơn không?
Có. Tuổi thai thấp là một trong các yếu tố nguy cơ khiến ngưỡng can thiệp thấp hơn, vì vậy trẻ non tháng được theo dõi bilirubin chặt hơn trẻ đủ tháng.

Tư vấn thiết bị cho cơ sở y tế

Cơ sở cần trang bị máy đo bilirubin qua da hoặc thiết bị chiếu vàng da có thể gọi 0942.337.117 hoặc gửi email tới thietbiytehueloi@gmail.com để nhận catalogue kỹ thuật và báo giá. Nội dung tư vấn thiết bị không thay thế việc khám và chỉ định cho từng trẻ.

Về tác giả và phạm vi nội dung

Đội ngũ tư vấn thiết bị y tế Huê Lợi Medical — bộ phận kỹ thuật và tư vấn của Công ty TNHH Thiết bị y tế Huê Lợi, đơn vị nhập khẩu và phân phối trực tiếp trang thiết bị y tế, có cơ cấu nhân sự gồm bác sĩ, dược sĩ và kỹ sư kỹ thuật y sinh. Bài viết tổng hợp từ hướng dẫn của Bộ Y tế, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ và tài liệu của các bệnh viện chuyên khoa trong nước.

Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Mọi quyết định về xét nghiệm, chiếu đèn hay điều trị khác phải do bác sĩ đưa ra sau khi khám trẻ. Khi thấy trẻ có bất kỳ dấu hiệu nào trong năm dấu hiệu nguy hiểm nêu trên, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.

Tài liệu tham khảo

• Clinical Practice Guideline Revision: Management of Hyperbilirubinemia in the Newborn Infant 35 or More Weeks of Gestation — American Academy of Pediatrics, Pediatrics 2022;150(3):e2022058859 — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Hyperbilirubinemia in Newborns: Updated Guidelines From the AAP — American Family Physician (2023) — aafp.org
• Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh thường gặp ở trẻ em, Quyết định số 3312/QĐ-BYT ngày 07/8/2015, Chương 3 — Sơ sinh, bài Vàng da tăng Bilirubine gián tiếp — Bộ Y tế — kcb.vn
• Vàng da ở trẻ sơ sinh – Những điều cần biết (BS. Dương Lê Hiển Đạt) — Bệnh viện Nhi Đồng 1 — nhidong.org.vn
• Bệnh vàng da sơ sinh (TS.BS. Ngô Minh Xuân) — Bệnh viện Từ Dũ — tudu.com.vn