Chỉ số bilirubin ở trẻ sơ sinh: cách đọc kết quả xét nghiệm

Một phiếu kết quả bilirubin ở trẻ sơ sinh thường có ba dòng: bilirubin toàn phần, bilirubin gián tiếp và bilirubin trực tiếp. Con số quan trọng nhất để quyết định điều trị là bilirubin toàn phần trong máu, nhưng nó chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh tuổi thai, số giờ tuổi và các yếu tố nguy cơ của chính trẻ đó. Không có một ngưỡng chung áp cho mọi trẻ sơ sinh.

Ba dòng trên phiếu kết quả nói gì

Nói cách khác, hai trẻ có cùng chỉ số toàn phần nhưng khác nhau ở tỷ lệ giữa phần gián tiếp và phần trực tiếp là hai tình huống lâm sàng hoàn toàn khác nhau, và hướng xử trí cũng khác.

Hai đơn vị và cách quy đổi

Kết quả bilirubin ở Việt Nam được ghi bằng mg/dL hoặc µmol/L tùy phòng xét nghiệm. Quy đổi giữa hai đơn vị: 1 mg/dL tương đương khoảng 17,1 µmol/L; ngược lại 1 µmol/L tương đương khoảng 0,0585 mg/dL. Ký hiệu mg% trong nhiều tài liệu tiếng Việt là cùng một đơn vị với mg/dL.

Đây là chỗ dễ gây hiểu nhầm nhất khi cha mẹ so sánh kết quả của con với con số đọc được ở đâu đó: cùng một tình trạng có thể hiện ra thành một số nhỏ hoặc một số lớn gấp mười bảy lần, chỉ vì khác đơn vị.

Vì sao bài này không đăng bảng ngưỡng

Hướng dẫn năm 2022 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ không đưa ra một ngưỡng cố định mà dùng biểu đồ, trong đó ngưỡng can thiệp thay đổi theo ba yếu tố cùng lúc: tuổi thai lúc sinh tính theo từng tuần, tuổi của trẻ tính bằng giờ sau sinh, và việc trẻ có hay không có các yếu tố nguy cơ gây độc thần kinh. Nhóm yếu tố nguy cơ được liệt kê gồm tuổi thai dưới 38 tuần, albumin máu thấp, bệnh tan máu miễn dịch, thiếu men G6PD hoặc bệnh tan máu khác, nhiễm khuẩn huyết, và tình trạng lâm sàng không ổn định.

Hệ quả là cùng một chỉ số bilirubin có thể đã vượt ngưỡng ở trẻ này nhưng còn an toàn ở trẻ khác. Một bảng số tách khỏi hoàn cảnh của từng trẻ dễ dẫn tới hai sai lầm ngược chiều: cha mẹ yên tâm sai khi con thực ra đã cần can thiệp, hoặc lo lắng quá mức và tự tìm cách xử lý tại nhà. Vì vậy bảng ngưỡng là công cụ của người điều trị, không phải thông tin để tra tại nhà.

Không tra được con số thì gia đình theo dõi cái gì

Quan sát tại nhà là để biết khi nào phải đưa trẻ đi đo, không phải để thay cho phép đo bilirubin. Bệnh viện Nhi Đồng 1 khuyến cáo đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có một trong các dấu hiệu: vàng da xuất hiện trước 24 giờ tuổi; vàng da lan từ đầu gối trở xuống; trẻ bú kém, ngủ nhiều, khó đánh thức; trẻ ưỡn cổ hoặc gồng cứng người; mắt vàng hoặc trẻ sốt.

Cách quan sát tại nhà: ấn nhẹ ngón tay lên trán hoặc mũi trẻ, nhấc tay ra và nhìn màu da tại chỗ vừa ấn, dưới ánh sáng tự nhiên đủ sáng. Không đánh giá dưới ánh đèn vàng.

Vì sao có hai cách đo và số đo có thể khác nhau

Bilirubin đo qua da là phép sàng lọc không lấy máu; bilirubin toàn phần trong máu là phép đo dùng để ra quyết định. Hai số này không phải lúc nào cũng trùng nhau, và y văn quốc tế chỉ ra ba tình huống cần lấy máu để đối chiếu: chỉ số qua da ở mức cao hoặc gần ngưỡng điều trị, trẻ đang hoặc vừa ngừng chiếu đèn chưa quá 24 giờ, và trẻ có màu da sẫm. Chi tiết trong bài máy đo bilirubin qua da có chính xác không.

Cần nói thêm về đánh giá bằng mắt thường: hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, qua bản tóm tắt của Hội Bác sĩ Gia đình Hoa Kỳ, cho biết sau 24 giờ tuổi ước lượng bằng mắt có thể lệch tới 15 mg/dL so với nồng độ thật. Đó là khoảng cách quá lớn để dựa vào khi quyết định có đưa trẻ đi khám hay không.

Thiết bị mà cơ sở y tế dùng để đo và theo dõi

Ở phòng khám và phòng hậu sản, máy đo bilirubin qua da BM-100A cho phép sàng lọc mọi trẻ trước khi xuất viện và ở mỗi lần tái khám. Ở khoa điều trị, thiết bị đi kèm là các loại đèn trong danh mục đèn chiếu vàng da, chọn theo mức bilirubin và cân nặng của trẻ. Nhóm thiết bị đo nằm trong danh mục máy đo độ vàng da.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ số bilirubin bao nhiêu là cao?
Không có một con số áp cho mọi trẻ. Ngưỡng phụ thuộc tuổi thai, số giờ tuổi và các yếu tố nguy cơ của từng trẻ; bác sĩ tra biểu đồ để kết luận.

mg/dL và µmol/L quy đổi thế nào?
1 mg/dL tương đương khoảng 17,1 µmol/L. Ký hiệu mg% trong tài liệu tiếng Việt là cùng đơn vị với mg/dL.

Bilirubin trực tiếp tăng có nguy hiểm không?
Tăng bilirubin trực tiếp luôn là dấu hiệu bất thường, gợi ý bệnh lý gan mật, và cần được bác sĩ đánh giá riêng chứ không xếp vào vàng da sinh lý.

Vì sao kết quả đo qua da khác kết quả xét nghiệm máu?
Hai phép đo có vai trò khác nhau. Sai lệch tăng lên ở trẻ da sẫm màu và ở trẻ đang hoặc vừa ngừng chiếu đèn, nên các tình huống này phải dựa vào xét nghiệm máu.

Bao lâu nên đo lại cho trẻ vàng da?
Lịch đo lại do bác sĩ đặt theo mức bilirubin, tuổi của trẻ và tốc độ tăng. Gia đình cần tái khám đúng hẹn kể cả khi thấy trẻ có vẻ bình thường.

Tư vấn thiết bị đo và điều trị vàng da

Gọi 0942.337.117 hoặc gửi email tới thietbiytehueloi@gmail.com để nhận catalogue và báo giá máy đo bilirubin qua da cùng các thiết bị chiếu vàng da.

Về tác giả và phạm vi nội dung

Đội ngũ tư vấn thiết bị y tế Huê Lợi Medical — bộ phận kỹ thuật và tư vấn của Công ty TNHH Thiết bị y tế Huê Lợi, đơn vị nhập khẩu và phân phối trực tiếp trang thiết bị y tế, có cơ cấu nhân sự gồm bác sĩ, dược sĩ và kỹ sư kỹ thuật y sinh.

Bài viết giải thích khái niệm và đơn vị đo, không cung cấp ngưỡng điều trị và không thay thế việc khám, chẩn đoán, chỉ định của bác sĩ. Khi trẻ có dấu hiệu vàng da bất thường, đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Tài liệu tham khảo

• Clinical Practice Guideline Revision: Management of Hyperbilirubinemia in the Newborn Infant 35 or More Weeks of Gestation — American Academy of Pediatrics, Pediatrics 2022;150(3):e2022058859 — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Neonatal Hyperbilirubinemia — American Family Physician (2023) — aafp.org
• Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh thường gặp ở trẻ em, Quyết định số 3312/QĐ-BYT ngày 07/8/2015 — Bộ Y tế — kcb.vn
• Vàng da ở trẻ sơ sinh – Những điều cần biết (BS. Dương Lê Hiển Đạt) — Bệnh viện Nhi Đồng 1 — nhidong.org.vn