Bài tập thăng bằng cho bệnh nhân tai biến: từ ngồi vững đến đứng vững

Bài tập thăng bằng dành cho người sau tai biến mạch máu não đã ngồi được ở mép giường và đang tập đứng, nhưng thân mình còn nghiêng lệch và dễ chao đảo khi đổi tư thế. Mục tiêu là giữ vững thân mình lúc ngồi, dám dồn trọng lượng sang bên yếu và đứng vững hơn trước khi bước vào tập đi.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi quay cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương thực hiện. Mở đầu là phần tập tay ở tư thế ngồi có dụng cụ, để người bệnh học cách giữ thân mình khi hai tay rời điểm tựa. Tiếp theo là bài phối hợp tay với chân và tập chân ở tư thế ngồi, giúp người bệnh quen cảm giác dồn lực xuống bàn chân bên yếu. Nửa sau video chuyển sang tư thế đứng: đứng có điểm vịn, đứng buông tay khi có người bảo hiểm, chuyển trọng tâm sang hai bên, sau cùng là đi lại và bước qua vật cản thấp. Người nhà nên xem trọn video để nắm vị trí đứng đỡ và cách giữ người bệnh trong từng động tác.

Ai nên tập thăng bằng và khi nào chưa nên tập

Bài tập phù hợp với người bệnh đã qua giai đoạn cấp, mạch và huyết áp ổn định, tỉnh táo, làm theo được hướng dẫn đơn giản và đã ngồi được dù còn cần đỡ nhẹ. Đây là bước nối giữa giai đoạn tập ngồi và giai đoạn tập đi: nếu bỏ qua, người bệnh thường đi lệch, bám chặt vào người khác và rất dễ ngã. Bạn có thể đối chiếu với lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo từng giai đoạn để biết người bệnh đang ở đâu.

Chưa nên tập khi người bệnh còn rối loạn ý thức, huyết áp chưa được kiểm soát, đang đau ngực hoặc khó thở, chóng mặt nhiều và nôn, có gãy xương chưa vững hoặc khớp vai bên liệt bán trật chưa được nâng đỡ đúng cách. Người hạ huyết áp tư thế rõ rệt cần được bác sĩ xử trí trước. Chương trình tập phải do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng chỉ định, không tự sao chép từ người bệnh khác.

Các bước tập thăng bằng: từ ngồi vững tới bước qua vật cản

Trình tự dưới đây theo mạch của video, từ dễ tới khó; chỉ chuyển sang bước sau khi bước trước đã làm được an toàn. Số lần lặp lại do kỹ thuật viên đặt riêng cho từng người bệnh.

1. Chuẩn bị chỗ tập: ghế hoặc giường chắc chắn, không bánh xe, chiều cao sao cho hai bàn chân người bệnh chạm hẳn xuống sàn. Sàn khô, không thảm trơn, người bệnh đi giày có đế bám.
2. Người trợ giúp đứng chếch về phía bên yếu, một tay đặt ở hông, một tay sẵn sàng đỡ vai. Tuyệt đối không kéo hoặc nắm giật cánh tay bên liệt để đỡ người bệnh.
3. Ngồi vững rồi chuyển trọng tâm: ngồi thẳng lưng, hai bàn chân đặt bằng nhau; nghiêng thân sang phải rồi sang trái để cảm nhận sức nặng dồn xuống mông từng bên, sau đó trở về giữa. Đây là bài quan trọng nhất giúp người bệnh dám chịu lực bên yếu.
4. Tập tay ở tư thế ngồi: đưa hai tay ra trước, lên cao rồi sang ngang; với lấy đồ vật đặt lệch khỏi tầm để thân mình buộc phải điều chỉnh. Tay bên yếu được đỡ hoặc dùng tay lành ôm giữ.
5. Tập chân ở tư thế ngồi rồi phối hợp tay với chân: nhấc gót, nhấc mũi bàn chân, duỗi gối; sau đó vừa đưa tay ra trước vừa nhấc chân bên đối diện.
6. Đứng lên: chồm nhẹ thân về trước, dồn lực qua hai bàn chân và đẩy người lên, tay vịn khung tập chứ không kéo người trợ giúp. Khi đã đứng vững, giảm dần điểm tựa từ hai tay sang một tay rồi chỉ chạm nhẹ đầu ngón tay.
7. Chuyển trọng tâm khi đứng: dồn sức nặng sang chân bên yếu, giữ trong khoảng người bệnh còn chịu được, rồi trở về giữa. Tiếp đó tập bước tại chỗ và bước sang ngang.
8. Đi lại có vật cản: bước qua vật cản thấp, đi vòng qua chướng ngại, sau cùng là lên xuống bậc với tay vịn hai bên.

Nguyên tắc tăng tiến: từ chân đứng rộng sang chân đứng hẹp, từ có điểm tựa sang không điểm tựa, từ sàn phẳng sang sàn có vật cản. Chỉ giảm trợ giúp khi người bệnh giữ được tư thế mà không nín thở và không lệch hẳn về một bên.

Sai lầm thường gặp khi tập thăng bằng và dấu hiệu phải dừng

Lỗi hay gặp nhất là để người bệnh bám cả hai tay thật chặt vào khung suốt buổi tập: thân mình không phải làm việc nên khả năng thăng bằng gần như không cải thiện. Lỗi thứ hai là kéo tay bên liệt khi đỡ người bệnh đứng lên, dễ gây đau và bán trật khớp vai. Ngoài ra là tập quá dài, tập ngay sau bữa ăn, hoặc bỏ qua bước ngồi vững để nhảy thẳng sang tập đi.

Thiết bị hỗ trợ tập thăng bằng và phòng ngã

Thiết bị chỉ đóng vai trò hỗ trợ tập luyện và tạo điểm tựa an toàn, không thay thế được người hướng dẫn. Ở giai đoạn tập đứng và chuyển trọng tâm, khung song song tập đi cho người bệnh hai điểm vịn chắc chắn, dễ dàng giảm dần mức bám tay khi đã vững hơn. Khi bước sang tập vượt vật cản và lên xuống bậc, cầu thang tập đi có tay vịn hai bên giúp người bệnh làm quen với bậc trong môi trường an toàn. Với phần tập ở tư thế ngồi, bộ dụng cụ đa năng tập phục hồi chức năng hỗ trợ các bài với tay và vận động khớp tại nhà. Xem thêm nhóm dụng cụ tập cho người tai biến hoặc gọi 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

Tập thăng bằng cho người tai biến nên bắt đầu từ tư thế nào?

Bắt đầu từ tư thế ngồi vững với hai bàn chân chạm sàn. Khi người bệnh giữ được thân mình lúc hai tay rời điểm tựa, kỹ thuật viên mới cho chuyển sang tập đứng và chuyển trọng tâm.

Người bệnh hay đổ về bên liệt thì xử trí thế nào?

Người trợ giúp đứng chếch về phía bên yếu, một tay đỡ hông và một tay giữ vai. Nên tập cạnh ghế chắc chắn để hạ người bệnh xuống khi cần, không kéo cánh tay bên liệt.

Còn chóng mặt thì có nên tập thăng bằng không?

Không nên. Chóng mặt là dấu hiệu phải dừng tập. Cần báo bác sĩ để tìm nguyên nhân, chẳng hạn hạ huyết áp tư thế hay ảnh hưởng của thuốc, rồi mới tập lại theo chỉ định.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.