.png){kind=icon}
.png){kind=icon}
.png){kind=icon}
.png){kind=icon}
Bài tập chi trên dành cho người sau tai biến có tay bên liệt yếu, khó cầm nắm hoặc bắt đầu co cứng. Nội dung đi lần lượt qua bốn nhóm khớp: vai, khuỷu, cổ tay và bàn ngón tay, theo nguyên tắc vận động hết tầm và tăng tiến từ thụ động sang chủ động. Chương trình cụ thể do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng chỉ định.
Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi quay cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng của Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Động tác được trình bày theo thứ tự từ khớp gần thân ra khớp xa: khớp vai với các hướng gập, dạng và xoay; khớp khuỷu với gập duỗi và sấp ngửa cẳng tay; khớp cổ tay; cuối cùng là bàn ngón tay với mở ngón, đối chiếu ngón cái và tập cầm nắm. Ở mỗi khớp, video cho thấy rõ cách giữ đoạn chi phía trên để khớp không bị kéo lệch, cách đi hết tầm mà không gây đau, và cách chuyển sang để người bệnh tự làm khi đã có cử động. Người nhà nên xem trực tiếp phần đặt tay của kỹ thuật viên.
Khi nào nên tập chi trên và khi nào phải hoãn buổi tập tay
Tay thường phục hồi chậm hơn chân, nên việc vận động khớp cần bắt đầu sớm, ngay từ khi người bệnh còn nằm, để phòng cứng khớp và co rút. Đây là nội dung chạy xuyên suốt nhiều bước trong lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo năm giai đoạn, chứ không chờ đến khi người bệnh đi lại được. Buổi tập tay cần hoãn hoặc điều chỉnh trong các trường hợp sau:
- Vai bên liệt đang đau nhiều, sưng, hoặc nghi bán trật khớp vai chưa được đánh giá.
- Bàn tay sưng nề, đổi màu, sờ lạnh hơn bên đối diện.
- Có gãy xương, vết thương hoặc đường truyền tĩnh mạch ở chi định tập.
- Cơ đang gồng cứng mạnh, kéo giãn gây đau rõ cho người bệnh.
- Người bệnh mệt nhiều, huyết áp chưa ổn định hoặc đang sốt.
Với người bệnh khó nói, biểu hiện nhăn mặt hay rụt tay cần được coi là tín hiệu đau và xử trí như một chỉ định dừng.
Trình tự tập khớp vai, khuỷu, cổ tay và bàn ngón tay
Nguyên tắc chung: đi từ khớp gần thân ra khớp xa, mỗi khớp đi hết tầm vận động không gây đau, luôn giữ đoạn chi phía trên khớp đang tập để tránh kéo lệch. Khi người bệnh có cử động chủ ý, chuyển dần từ thụ động sang có trợ giúp rồi chủ động.
- Đặt tư thế trước khi tập. Người bệnh nằm ngửa hoặc ngồi tựa vững, vai bên liệt được đỡ bằng gối, tay không buông thõng ngoài mép giường.
- Khớp vai, hướng gập. Một tay giữ khớp vai, tay kia nâng cánh tay người bệnh lên phía đầu trong biên độ không đau rồi hạ xuống chậm.
- Khớp vai, hướng dạng. Đưa cánh tay ra xa thân theo mặt phẳng ngang, khuỷu hơi duỗi, dừng ngay khi người bệnh có biểu hiện khó chịu.
- Khớp vai, xoay trong và xoay ngoài. Gập khuỷu vuông góc, xoay cẳng tay hướng lên phía đầu rồi hướng xuống phía chân, giữ khuỷu sát thân.
- Khớp khuỷu, gập duỗi. Giữ phía trên khuỷu, đưa cẳng tay gập vào rồi duỗi ra hết tầm không đau. Đây là khớp dễ co rút gập nhất ở người liệt nửa người.
- Cẳng tay, sấp ngửa. Giữ khuỷu gập vuông góc sát thân, xoay lòng bàn tay hướng lên rồi hướng xuống.
- Khớp cổ tay. Đỡ cẳng tay, đưa cổ tay gập về phía lòng, ngửa về phía mu, rồi nghiêng sang hai bên; tránh xoay mạnh khi bàn tay đang nắm chặt.
- Bàn ngón tay. Mở từng ngón chậm từ ngón út vào trong, duỗi các khớp ngón, sau đó tập đối chiếu ngón cái với từng ngón còn lại.
- Chuyển sang tập chủ động có trợ giúp. Người bệnh tự khởi động cử động, người trợ giúp chỉ đỡ phần trọng lượng còn thiếu để hoàn thành động tác.
- Tập chức năng. Khi cử động rõ hơn, đưa bài tập vào việc thật: với lấy cốc, cầm khăn lau bàn, cài nút áo. Não học lại vận động nhanh hơn khi động tác gắn với mục đích.
- Dùng tay lành hỗ trợ tay yếu. Người bệnh đan hai tay, dùng tay lành đưa tay yếu lên trước và lên cao trong biên độ an toàn.
- Kết thúc bằng đặt tư thế đúng. Đặt tay bên liệt ở tư thế duỗi thoải mái trên gối, tránh để khuỷu gập và bàn tay nắm chặt kéo dài.
Chống co cứng và sai lầm hay gặp khi tập tay cho người tai biến
Co cứng chi trên thường theo một kiểu quen thuộc: vai khép và xoay trong, khuỷu gập, cẳng tay sấp, cổ tay và ngón tay gập. Ba việc giúp hạn chế là đặt tư thế đúng suốt ngày chứ không chỉ lúc tập, vận động hết tầm khớp đều đặn, và tránh mọi thao tác gây đau vì đau làm trương lực cơ tăng thêm. Sai lầm hay gặp nhất là kéo tay bên liệt để dìu hoặc để kéo người bệnh ngồi dậy — động tác này dễ gây đau vai và có thể làm nặng thêm bán trật khớp vai. Người trợ giúp cần thuộc các dấu hiệu buộc phải dừng ngay:
| Dấu hiệu cần dừng tập ngay | Cách xử trí |
|---|---|
| Đau nhói vùng vai bên yếu khi nâng tay lên cao | Hạ tay về vị trí thoải mái, bỏ động tác đó và báo kỹ thuật viên đánh giá lại khớp vai |
| Cơ tay đột ngột gồng cứng, không duỗi ra được | Ngừng kéo, giữ tay ở tư thế thoải mái, chờ cơ giãn rồi tập lại với biên độ nhỏ hơn |
| Bàn tay tím, lạnh hoặc sưng lên trong buổi tập | Tháo dụng cụ đang đeo, kê tay cao hơn tim và liên hệ nhân viên y tế |
| Người bệnh nhăn mặt, rụt tay lại dù không nói được | Coi đó là dấu hiệu đau, dừng động tác và giảm biên độ ở buổi sau |
| Tê bì lan xuống bàn ngón tay khi giữ một tư thế lâu | Đổi tư thế tay, bỏ bài giữ tư thế và trao đổi với kỹ thuật viên |
| Có tiếng lục cục kèm đau ở khớp khi xoay cánh tay | Ngừng xoay, đưa tay về tư thế nghỉ và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tập lại |
Dụng cụ hỗ trợ tập bàn tay và chi trên tại nhà
Dụng cụ nhóm chi trên chủ yếu giúp duy trì lượng vận động giữa các buổi có kỹ thuật viên, vai trò là hỗ trợ tập luyện chứ không thay thế bài tập được chỉ định.
- Găng tay robot phục hồi tay yếu, liệt sau tai biến hỗ trợ gập duỗi các ngón theo chu kỳ đặt sẵn, dùng cho người chưa tự mở bàn tay được.
- Bộ dụng cụ tập linh hoạt bàn ngón tay phục vụ các động tác tinh tế như gắp, xoay, đối chiếu ngón cái khi bàn tay đã có cử động.
- Thiết bị tập tay chân có kháng lực dùng ở bước tập chủ động, khi cần tăng dần sức cơ tay theo mức kỹ thuật viên đặt.
- Xem thêm nhóm dụng cụ tập cho người tai biến để hình dung đủ các mức hỗ trợ.
Nên hỏi kỹ thuật viên trước khi mua để chọn đúng mức khó. Cần tư vấn, gọi 0981.455.977.
Câu hỏi thường gặp
Tập thụ động và tập chủ động cho tay khác nhau thế nào?
Tập thụ động là người khác đưa khớp đi hết tầm khi người bệnh chưa tự cử động. Tập chủ động là người bệnh tự co cơ để vận động, có thể có trợ giúp một phần.
Vì sao tay bên liệt hay co cứng lại?
Do trương lực cơ tăng sau tổn thương não, thường khiến khuỷu gập và bàn tay nắm chặt. Cần đặt tư thế đúng, vận động khớp đều đặn và báo bác sĩ khi nặng lên.
Có nên kéo mạnh để mở bàn tay đang nắm chặt không?
Không. Kéo mạnh dễ gây đau và tổn thương phần mềm. Nên giữ tay ở tư thế thoải mái, chờ cơ giãn rồi mở từng ngón chậm theo hướng dẫn của kỹ thuật viên.
Người nhà tập tay cho người bệnh mỗi ngày được không?
Được, nếu kỹ thuật viên đã hướng dẫn trực tiếp động tác và biên độ. Chia nhiều lượt ngắn trong ngày thường dễ duy trì hơn một buổi dài gây mỏi.
Tài liệu tham khảo
- American Stroke Association. Rehabilitation and recovery after stroke. https://www.stroke.org
- MSD Manuals. Rehabilitation for stroke and neurologic disorders. https://www.msdmanuals.com
- World Health Organization. Rehabilitation. https://www.who.int
Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.
