Bài tập đứng cho bệnh nhân tai biến ở giai đoạn 4

Tập đứng là chặng thứ tư của người bệnh tai biến, bắt đầu khi họ đã ngồi vững. Mục tiêu là dồn trọng lượng dần lên chân bên liệt, giữ khớp gối và cổ chân đúng trục, đứng thẳng người với điểm tựa an toàn, tạo nền cho việc tập đi ở chặng kế tiếp.

Video do đội ngũ Thiết bị Y tế Huê Lợi thực hiện cùng Kỹ thuật viên Phục hồi chức năng — Bệnh viện Lão khoa Trung ương, ghi lại trọn một buổi tập của giai đoạn 4.

Phần đầu là các bài chuẩn bị ở tư thế nằm và ngồi: làm cầu nâng hông, gồng cơ đùi, đưa chân ra mép giường và dồn lực xuống bàn chân. Phần giữa hướng dẫn cách đứng lên từ mép giường hoặc từ ghế, trong đó kỹ thuật viên chặn gối bên liệt và hướng dẫn người bệnh chồm thân ra trước trước khi nhấc mông lên. Phần cuối là tập đứng có điểm bám: chuyển trọng lượng sang hai bên, đứng dồn lực lên chân liệt, kèm bài tập tay và chân duy trì cơ lực.

Điều kiện để bắt đầu tập đứng sau tai biến

Bài tập dành cho người bệnh tai biến hoặc chấn thương sọ não đã hoàn thành chặng tập ngồi trong lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến theo 5 giai đoạn: ngồi ở mép giường vững, giữ được thăng bằng khi ngồi và chịu được một phần lực lên chân khi đặt bàn chân xuống sàn.

Chưa nên tập đứng khi người bệnh chưa ngồi vững, còn chóng mặt nhiều lúc ngồi, huyết áp dao động mạnh, có gãy xương chi dưới hoặc tổn thương khớp chưa được xử lý, đau nhiều ở hông và gối bên liệt, hoặc đang có loét vùng bàn chân. Người bệnh loãng xương nặng cũng cần được bác sĩ đánh giá trước.

Buổi đầu nên có kỹ thuật viên phục hồi chức năng trực tiếp hướng dẫn, đặc biệt ở thao tác giữ gối bên liệt. Chương trình tập và mức tăng tiến phải do người có chuyên môn chỉ định cho từng người bệnh.

Trình tự tập đứng và tăng dần khả năng chịu lực chân liệt

1. Chuẩn bị chỗ tập. Chọn nền phẳng, không trơn, dọn hết vật cản. Đặt sẵn ghế chắc hoặc khung tập trước mặt người bệnh. Hạ giường sao cho hai bàn chân chạm sàn khi ngồi. Người bệnh đi dép có đế chống trượt hoặc để chân trần.
2. Khởi động ở tư thế nằm và ngồi. Làm cầu nâng hông khỏi mặt giường, gồng cơ đùi hai bên, gập duỗi cổ chân. Ngồi ở mép giường và dồn lực luân phiên xuống từng bàn chân để làm quen cảm giác chịu lực.
3. Chỉnh tư thế trước khi đứng lên. Hai bàn chân đặt bằng, ngang nhau, hơi lùi về phía sau đầu gối. Người bệnh chồm thân ra trước sao cho vai vượt qua đường thẳng của hai đầu gối, tay lành bám vào khung hoặc tựa ghế.
4. Đứng lên. Người trợ giúp đứng phía bên liệt, một chân chặn phía trước gối bên liệt, hai tay đỡ quanh hông hoặc dùng đai dìu, đếm nhịp rồi cùng người bệnh nâng người lên. Không kéo tay bên liệt để nhấc người bệnh dậy.
5. Giữ tư thế đứng thẳng. Hai vai ngang nhau, hông đưa ra trước, khớp gối bên liệt không khuỵu cũng không bật ưỡn ngược, mắt nhìn thẳng. Người trợ giúp giữ hờ ở hông để chỉnh tư thế khi cần.
6. Tập chuyển trọng lượng. Khi đã đứng vững, cho người bệnh dồn trọng lượng sang bên lành rồi sang bên liệt và trở về giữa. Đây là bài quan trọng nhất của chặng này vì tập đúng cảm giác chịu lực trước khi bước đi.
7. Tăng tiến từng bước. Nâng dần thời gian mỗi lượt đứng và giảm dần mức hỗ trợ: từ hai tay bám khung sang một tay bám, rồi tới đứng có người giữ hờ. Chỉ nâng độ khó khi lượt trước đã làm được nhẹ nhàng.
8. Kết thúc buổi tập. Cho ngồi xuống theo trình tự ngược lại, chồm thân ra trước rồi hạ mông từ từ, không thả người rơi xuống ghế. Sau đó cho nghỉ ở tư thế ngồi tựa hoặc nằm đúng cách.

Những lỗi khiến buổi tập đứng mất an toàn

Lỗi thường gặp là kéo tay bên liệt để nhấc người bệnh dậy, để người bệnh đứng khi chưa chồm thân ra trước nên phải dùng sức tay giật người lên, và bỏ qua việc giữ gối bên liệt khiến khớp bật ưỡn ngược. Ngoài ra còn có việc kéo dài lượt đứng quá sức làm người bệnh run chân và sợ tập, để bàn chân đặt lệch nhau, hoặc tập trên nền trơn và không dọn vật cản. Nếu người bệnh chỉ dồn lực lên chân lành trong suốt buổi tập thì bài tập gần như không đạt mục tiêu.

Bảng dưới đây tổng hợp các dấu hiệu buộc phải dừng buổi tập ngay và cách xử trí.

Khung tập và nẹp hỗ trợ trong giai đoạn tập đứng

Dụng cụ chỉ hỗ trợ tập luyện, không thay thế bài tập và không phải phương tiện điều trị bệnh. Vai trò của chúng là cho người bệnh một điểm bám chắc chắn để dám dồn lực lên chân, và giúp người trợ giúp đỡ tốn sức.

khung tập đứng tập đi bằng inox cao cấp là dụng cụ cơ bản nhất của chặng này: khung đứng vững trên bốn chân, chiều cao điều chỉnh theo tầm tay người bệnh, dùng được cả khi tập đứng tại chỗ lẫn khi bắt đầu bước những bước đầu tiên. Khi cổ chân bên liệt còn rủ hoặc gối chưa giữ được trục, nẹp hỗ trợ tập đứng tập đi cho người tai biến giúp giữ khớp ở tư thế đúng trong lúc tập, và cần dùng theo chỉ định của kỹ thuật viên.

Với gia đình cần một thiết bị vừa di chuyển người bệnh vừa tập đứng, xe di chuyển người già kèm chức năng tập đứng kết hợp cả hai chức năng nên tiện dùng trong nhà chật. Xem thêm nhóm dụng cụ tập cho người tai biến để so sánh. Tư vấn chọn theo chiều cao và cân nặng người bệnh: 0981.455.977.

Câu hỏi thường gặp

Khi nào bệnh nhân tai biến có thể bắt đầu tập đứng?

Khi người bệnh đã ngồi vững, giữ được thăng bằng lúc ngồi không cần bám và chịu được một phần lực lên chân. Thời điểm cụ thể do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng quyết định sau khi đánh giá trực tiếp.

Mỗi lần nên cho người bệnh đứng trong bao lâu?

Không có mốc chung. Nguyên tắc là đứng trong khoảng thời gian người bệnh còn giữ được tư thế thẳng và chưa run chân, rồi tăng dần qua từng buổi. Kỹ thuật viên sẽ đặt mức phù hợp cho từng người bệnh.

Vì sao phải giữ gối bên liệt khi tập đứng?

Cơ quanh gối bên liệt còn yếu nên khớp dễ khuỵu hoặc bật ưỡn ngược ra sau. Giữ gối giúp người bệnh chịu lực đúng trục, hạn chế đau và hạn chế hình thành dáng đứng sai khó sửa về sau.

Tập đứng bằng khung có làm người bệnh lệ thuộc dụng cụ không?

Không, nếu mức hỗ trợ được giảm dần theo tiến bộ. Khung là điểm bám để người bệnh dám dồn lực lên chân trong giai đoạn đầu; khi thăng bằng tốt hơn, kỹ thuật viên sẽ chuyển sang dụng cụ ít hỗ trợ hơn.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Người bệnh cần được đánh giá tình trạng cụ thể trước khi áp dụng bất kỳ bài tập nào. Nếu xuất hiện đau tăng, chóng mặt, khó thở hoặc bất thường khác trong lúc tập, cần dừng ngay và liên hệ nhân viên y tế.