So sánh đo loãng xương siêu âm và DEXA: phòng khám nên chọn gì?

Với chẩn đoán xác định loãng xương, DEXA (hấp thụ tia X năng lượng kép) vẫn là tiêu chuẩn tham chiếu; siêu âm định lượng gót chân, viết tắt QUS, là công cụ sàng lọc. Phòng khám nên chọn theo vai trò: sàng lọc số đông bằng QUS, gửi ca nghi ngờ tới nơi có DEXA.

Hai kỹ thuật đo hai thứ khác nhau

DEXA chiếu hai chùm tia X năng lượng khác nhau qua vùng xương cần đo và tính lượng khoáng chất trên một đơn vị diện tích. Kết quả là mật độ khoáng xương tại cột sống thắt lưng, cổ xương đùi hoặc toàn bộ khớp háng — đúng những vị trí mà Tổ chức Y tế Thế giới dùng để đặt ngưỡng chẩn đoán.

QUS (siêu âm định lượng) không đo khoáng chất. Máy đo cách sóng âm suy giảm và truyền qua xương gót, thể hiện qua BUA (suy giảm biên độ sóng theo dải tần) và SOS (tốc độ truyền âm qua xương). Hai đại lượng này phản ánh cả mật độ lẫn cấu trúc xương xốp, nhưng thuộc bản chất vật lý khác và đo ở vị trí khác. Vì vậy T-score (số độ lệch chuẩn so với người trẻ khỏe mạnh) từ máy siêu âm không đặt ngang hàng được với T-score từ DEXA.

Bảng đối chiếu hai phương pháp

Vì sao DEXA vẫn là tiêu chuẩn

International Osteoporosis Foundation nêu rõ: ngưỡng chẩn đoán loãng xương được xây dựng trên phép đo DEXA, với dải tham chiếu là phụ nữ da trắng 20–29 tuổi trong bộ dữ liệu NHANES III, và cùng dải tham chiếu đó được áp cho cả nam lẫn nữ. Toàn bộ hệ thống ngưỡng — bình thường, giảm mật độ xương, loãng xương, loãng xương nặng — gắn với phép đo này.

Tài liệu quan điểm chính thức về QUS của ISCD (Hội Đo mật độ xương lâm sàng quốc tế) chỉ ra một khó khăn thực tế: các máy siêu âm định lượng rất khác nhau về công nghệ, đo và báo cáo những đại lượng khác nhau, khảo sát vị trí khác nhau và có mức độ dữ liệu chứng minh không đồng đều. Nói cách khác, không có một chuẩn chung để quy đổi kết quả giữa các máy siêu âm với nhau, càng không có chuẩn quy đổi sang DEXA.

Bằng chứng nghiên cứu đi theo hướng đó. Một khảo sát trên phụ nữ quanh tuổi mãn kinh đăng trên Archives of Gynecology and Obstetrics thấy mức đồng thuận giữa hai phép đo cao nhất ở nhóm tuổi giữa, và các tác giả cho rằng sàng lọc bằng siêu âm phù hợp với nhóm quanh mãn kinh trẻ hơn. Ở nhóm đặc biệt, chênh lệch còn lớn hơn: nghiên cứu trên bệnh nhân tổn thương tủy sống không thấy tương quan giữa chỉ số siêu âm gót và kết quả DEXA.

Khi nào siêu âm định lượng là lựa chọn hợp lý

• Khám sàng lọc số đông. Đo tại chỗ, chi phí mỗi ca thấp, không cần phòng riêng, phù hợp chương trình khám sức khỏe cộng đồng và khám cho người cao tuổi.
• Cơ sở chưa đủ điều kiện đặt thiết bị dùng tia X. Máy siêu âm giúp phòng khám có dữ liệu khách quan thay vì chỉ hỏi bệnh.
• Nhóm cần tránh bức xạ. Khi lý do tránh tia X là ưu tiên, siêu âm định lượng cho phép đánh giá ban đầu.
• Truyền thông sức khỏe. Một phiếu kết quả có T-score thuyết phục người có nguy cơ đi khám chuyên khoa tốt hơn lời khuyên chung chung.

Khi nào bắt buộc phải có DEXA

• Cần kết luận chẩn đoán loãng xương để làm căn cứ điều trị.
• Cần theo dõi mật độ xương theo thời gian ở người đang điều trị.
• Người bệnh có tiền sử gãy xương do giòn xương, dùng corticoid kéo dài hoặc bệnh nội tiết ảnh hưởng chuyển hóa xương.
• Trường hợp kết quả sàng lọc và biểu hiện lâm sàng mâu thuẫn nhau.

Nói thẳng: nếu mục tiêu là chẩn đoán xác định và theo dõi điều trị thì máy siêu âm gót không giải quyết được.

Gợi ý cấu hình cho phòng khám

Nhóm thiết bị đo mật độ xương bằng sóng siêu âm nằm trong danh mục máy đo loãng xương. Hai cấu hình đang được dùng nhiều là máy đo loãng xương gót chân OSTEOKJ3000M bản cao cấp và máy đo loãng xương gót chân OSTEOKJ3000.

Hai máy dùng chung nguyên lý siêu âm định lượng, chung bộ thông số BUA, SOS, OI, T-score, Z-score và BMI (chỉ số khối cơ thể), chung tần số đầu dò 0,5 MHz ± 5%, thời gian đo ≤ 25 giây, nguồn AC 220 V ± 10%, 50 Hz, kích thước 645 × 330 × 360 mm và trọng lượng 14 kg. Vì bảng thông số gần như trùng nhau, dựng bảng so sánh hai cột sẽ chỉ gây hiểu nhầm.

Khác biệt thật nằm ở cách vận hành. Bản cao cấp có máy in nhiệt tích hợp sẵn, điều khiển và xem kết quả bằng máy tính bảng đi kèm qua kết nối không dây, đầu dò tự điều chỉnh vị trí theo kích thước bàn chân và hỗ trợ thêm hệ điều hành Android. Bản tiêu chuẩn cần máy in ngoài để in phiếu kết quả và chạy trên máy tính hệ điều hành Windows. Cơ sở khám lưu động, phải in phiếu ngay tại chỗ và đo liên tục nhiều ca sẽ thấy khác biệt này rõ nhất; cơ sở đã có sẵn máy tính và máy in thì bản tiêu chuẩn là đủ. Mức đầu tư xem trực tiếp trên trang sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Máy đo loãng xương siêu âm có thay thế được DEXA không?

Không. Siêu âm định lượng gót chân là công cụ sàng lọc và phân tầng nguy cơ. Chẩn đoán xác định loãng xương theo tiêu chuẩn quốc tế vẫn dựa trên phép đo hấp thụ tia X năng lượng kép.

Phòng khám chưa có DEXA thì xử lý ca nghi ngờ thế nào?

Ghi nhận kết quả sàng lọc, đánh giá yếu tố nguy cơ lâm sàng rồi chuyển người bệnh tới cơ sở có máy đo chuyên sâu. Phiếu kết quả siêu âm gót đi kèm giúp tuyến sau định hướng nhanh hơn.

Máy siêu âm định lượng có cần thủ tục an toàn bức xạ không?

Thiết bị siêu âm không phát tia X nên không thuộc nhóm nguồn bức xạ. Với thiết bị dùng tia X, cơ sở phải tra cứu và thực hiện thủ tục theo quy định an toàn bức xạ đang có hiệu lực.

Hai máy OSTEOKJ3000M và OSTEOKJ3000 khác nhau ở điểm nào?

Khác ở phần vận hành. Bản cao cấp có máy in nhiệt tích hợp, điều khiển bằng máy tính bảng qua kết nối không dây, đầu dò tự chỉnh theo kích thước bàn chân và hỗ trợ thêm hệ điều hành Android.

Siêu âm gót có dùng để theo dõi đáp ứng điều trị không?

Không dùng cho mục đích đó. Tài liệu quan điểm của Hội Đo mật độ xương lâm sàng quốc tế xếp siêu âm định lượng vào nhóm sàng lọc và đánh giá nguy cơ, không phải công cụ theo dõi điều trị.

Kết luận

So sánh siêu âm định lượng với DEXA không phải là chọn cái nào tốt hơn mà là đặt đúng việc cho từng thiết bị. Siêu âm gót giúp phòng khám phủ số lượng lớn người cần tầm soát với chi phí thấp và không bức xạ; DEXA giữ vai trò kết luận và theo dõi.

Muốn đối chiếu cấu hình, vật tư tiêu hao và điều kiện lắp đặt trước khi quyết định, vui lòng gọi 0942.337.117 hoặc 0981.455.977 để nhận tư vấn từ đội ngũ kỹ thuật.

Nguồn thông số kỹ thuật: tài liệu kỹ thuật đi kèm thiết bị và trang sản phẩm tương ứng trên hueloi.com.

Tài liệu tham khảo

1. International Osteoporosis Foundation — Diagnosis: ngưỡng chẩn đoán dựa trên phép đo hấp thụ tia X năng lượng kép.
2. International Osteoporosis Foundation — Other diagnostic tools: giới hạn ứng dụng của siêu âm định lượng.
3. Krieg MA và cộng sự. Quantitative ultrasound in the management of osteoporosis: the 2007 ISCD Official Positions. J Clin Densitom. 2008;11(1):163-187 — bản tóm tắt trên PubMed.
4. Pafumi C và cộng sự. Comparison of dexa and ultrasonometry in the measurement of bone density. Arch Gynecol Obstet. 2002;266(3):152-153 — bản tóm tắt trên PubMed.
5. Bittar CK và cộng sự. Utility of quantitative ultrasound of the calcaneus in diagnosing osteoporosis in spinal cord injury patients. Am J Phys Med Rehabil. 2011;90(6):477-481 — bản tóm tắt trên PubMed.